pH skóry
wróć do strony głównej
pH skóry jest wskaźnikiem kwasowości lub zasadowości środowiska występującego na jej powierzchni. Fizjologicznie warstwa rogowa naskórka ma odczyn lekko kwaśny, który współtworzy tak zwany kwaśny płaszcz skóry. Nie jest on pojedynczą, odrębną powłoką, lecz dynamicznym układem buforowym obejmującym wodę, pot, sebum, wolne kwasy tłuszczowe, składniki naturalnego czynnika nawilżającego i metabolity mikroorganizmów. Odpowiednie pH reguluje aktywność enzymów uczestniczących w wytwarzaniu lipidów naskórkowych, kontrolowanym złuszczaniu korneocytów oraz obronie przeciwdrobnoustrojowej. Wzrost pH może zaburzać integralność bariery naskórkowej, zwiększać przeznaskórkową utratę wody i sprzyjać podrażnieniom. pH skóry nie jest jednak wartością stałą ani samodzielnym miernikiem jej zdrowia.
pH skóry - co to
Skrót pH oznacza ujemny logarytm dziesiętny aktywności jonów wodorowych. Skala pH jest logarytmiczna, dlatego zmiana o jedną jednostkę odpowiada około dziesięciokrotnej zmianie aktywności jonów wodorowych. Wartość 7 określa odczyn obojętny, wartości niższe od 7 odczyn kwaśny, a wyższe od 7 odczyn zasadowy.
W dermatologii najczęściej ocenia się pH powierzchni skóry, a nie pH całego narządu. W żywych warstwach naskórka odczyn jest zbliżony do obojętnego, natomiast w kierunku warstwy rogowej powstaje gradient pH prowadzący do zakwaszenia powierzchni. Odpowiadają za to między innymi:
- wolne kwasy tłuszczowe powstające podczas przemian lipidów naskórkowych,
- kwas mlekowy, aminokwasy i kwas urokaninowy obecne w naturalnym czynniku nawilżającym,
- wydzielina gruczołów potowych i łojowych,
- wymiennik sodowo-wodorowy NHE1 oraz inne mechanizmy transportu protonów,
- metabolizm fizjologicznego mikrobiomu skóry.
Kwaśne środowisko wspiera aktywność β-glukocerebrozydazy i kwaśnej sfingomielinazy, enzymów potrzebnych do wytwarzania ceramidów. Jednocześnie ogranicza aktywność zasadowych proteaz serynowych, których nadmierne działanie może osłabiać połączenia między korneocytami, aktywować receptor PAR-2 i nasilać stan zapalny.
Odczyn powierzchni wpływa również na ekosystem mikroorganizmów. Fizjologiczne pH sprzyja wielu drobnoustrojom komensalnym, czyli naturalnie zasiedlającym skórę, natomiast może ograniczać namnażanie części mikroorganizmów oportunistycznych. Nie oznacza to jednak, że samo „zakwaszenie skóry” leczy infekcję, trądzik lub chorobę zapalną.
Prawidłowe pH skóry
U zdrowych osób pH powierzchni skóry jest zazwyczaj kwaśne i najczęściej mieści się w przybliżonym zakresie 4,5-5,9. W badaniach obejmujących osoby, które przed pomiarem nie stosowały kosmetyków ani nie myły badanego obszaru, średnie pH często wynosiło poniżej 5. Nie istnieje jednak jedna prawidłowa wartość wspólna dla całego ciała i wszystkich osób.
Na wynik wpływają między innymi:
- okolica anatomiczna – pH pach, pachwin i przestrzeni międzypalcowych może być wyższe niż pH przedramion lub policzków;
- wiek – po urodzeniu powierzchnia skóry ma odczyn bliższy obojętnemu, a następnie stopniowo się zakwasza; u osób starszych zdolność regeneracji kwaśnego płaszcza może być osłabiona;
- wydzielanie potu i sebum, temperatura oraz wilgotność otoczenia;
- płeć, gospodarka hormonalna i cechy osobnicze;
- kosmetyki, leki miejscowe, mycie i golenie;
- choroby skóry.
Podwyższone pH obserwuje się między innymi w atopowym zapaleniu skóry, niektórych postaciach rybiej łuski, pieluszkowym zapaleniu skóry oraz w obrębie trudno gojących się ran. W atopowym zapaleniu skóry wzrost pH może współistnieć z niedoborem filagryny, zaburzeniem organizacji lipidów, zwiększoną aktywnością proteaz i kolonizacją przez Staphylococcus aureus. Jest to jednak element złożonej patofizjologii, a nie pojedyncza przyczyna choroby.
„pH 5,5” należy więc traktować jako orientacyjny punkt odniesienia, a nie bezwzględną normę diagnostyczną. Wynik mieszczący się poza tym zakresem nie rozpoznaje choroby, podobnie jak prawidłowy pomiar nie wyklucza uszkodzenia bariery naskórkowej.
pH skóry - jak je sprawdzić
Najdokładniejszy pomiar powierzchniowego pH skóry wykonuje się za pomocą elektrody płaskiej połączonej z elektronicznym pH-metrem. Elektroda kontaktuje się z cienką warstwą cieczy znajdującą się na powierzchni warstwy rogowej. Badanie jest nieinwazyjne i trwa zwykle od kilku do kilkudziesięciu sekund.
Aby wynik był porównywalny, należy kontrolować warunki pomiaru:
- Nie myć badanego obszaru i nie nakładać na niego kosmetyków przez ustalony czas przed badaniem, zazwyczaj co najmniej kilka godzin.
- Przed pomiarem umożliwić skórze aklimatyzację w pomieszczeniu o stabilnej temperaturze i wilgotności.
- Unikać wcześniejszego wysiłku fizycznego, intensywnego pocenia, okluzji i pocierania skóry.
- Mierzyć tę samą okolicę anatomiczną przy kolejnych kontrolach.
- Wykonać kilka pomiarów i interpretować ich średnią, uwzględniając zastosowaną aparaturę.
Papierki wskaźnikowe mogą dawać wynik orientacyjny, lecz na suchej, nierównej i słabo zwilżonej powierzchni skóry są znacznie mniej precyzyjne. Na odczyt wpływają pot, sebum, pozostałości kosmetyków, siła nacisku oraz subiektywna ocena koloru. Domowy test nie pozwala rozpoznać „zaburzonego pH skóry”.
Pełniejsza analiza bariery naskórkowej może obejmować również pomiar:
- przeznaskórkowej utraty wody, czyli TEWL,
- uwodnienia warstwy rogowej metodą korneometrii,
- ilości sebum,
- rumienia i pigmentacji,
- temperatury oraz topografii powierzchni skóry.
Pieczenie, świąd, sączenie, pękanie skóry lub utrzymujący się rumień są wskazaniem do oceny dermatologicznej, a nie wyłącznie do badania pH.
Zaburzone pH skóry - skutki
Zmiana pH może być przejściową reakcją fizjologiczną albo częścią uszkodzenia bariery naskórkowej. Skóra ma zdolność buforowania i stopniowego odzyskiwania kwaśnego odczynu, lecz częste oddziaływanie czynników drażniących może przekraczać jej możliwości regeneracyjne.
Najważniejsze czynniki zaburzające pH i barierę skóry to:
- tradycyjne mydła zasadowe – ich pH może wynosić około 9-11; nawet krótkie mycie przejściowo podwyższa pH skóry;
- agresywne środki powierzchniowo czynne – mogą usuwać lipidy, zwiększać TEWL i denaturować białka niezależnie od samego pH preparatu;
- częste mycie, gorąca woda i długotrwałe moczenie skóry;
- nadmierne złuszczanie kwasami, retinoidami, peelingami mechanicznymi lub urządzeniami ścierającymi;
- preparaty alkoholowe i środki dezynfekcyjne, zwłaszcza stosowane często bez pielęgnacji regeneracyjnej;
- golenie, tarcie, okluzja, pot i nieprzepuszczalna odzież;
- promieniowanie UV, niska wilgotność powietrza, mróz, wiatr i zanieczyszczenia środowiska;
- fizjologiczne starzenie się skóry;
- dermatozy zapalne, infekcje, rany oraz niektóre choroby ogólnoustrojowe.
Znaczenie ma nie tylko pH kosmetyku. Dwa preparaty o tej samej deklarowanej wartości mogą różnić się potencjałem drażniącym ze względu na rodzaj i stężenie detergentów, substancje zapachowe, konserwanty oraz zdolność wiązania się składników z białkami naskórka. Określenie „pH neutralne” jest ponadto niejednoznaczne: może oznaczać pH 7 albo pH zbliżone do fizjologicznego odczynu skóry.
pH skóry - jak przywrócić prawidłowe pH
Przywracanie fizjologicznego pH skóry polega przede wszystkim na ograniczeniu czynników uszkadzających oraz odbudowie warstwy rogowej naskórka. Nie należy zakwaszać skóry sokiem z cytryny, octem ani domowymi mieszaninami kwasów. Ich niekontrolowane stężenie może wywołać podrażnienie, oparzenie chemiczne, nasilenie stanu zapalnego lub przebarwienia pozapalne.
Codzienna pielęgnacja powinna obejmować:
- łagodne preparaty myjące typu syndet, najlepiej o pH zbliżonym do fizjologicznego pH skóry;
- krótkie mycie letnią wodą, bez intensywnego pocierania;
- emolient zawierający odpowiednio dobrane humektanty, substancje okluzyjne i lipidy;
- preparaty z ceramidami, cholesterolem i wolnymi kwasami tłuszczowymi, wspierające odtwarzanie macierzy lipidowej warstwy rogowej;
- czasowe ograniczenie peelingów, retinoidów i silnie działających kwasów, jeśli występują pieczenie, łuszczenie lub nadreaktywność;
- codzienną fotoprotekcję o szerokim spektrum;
- leczenie rozpoznanej dermatozy zgodnie z zaleceniami lekarza.
Zabieg gabinetowy nie ustala pH skóry na stałym poziomie. Może jednak wspierać regenerację bariery naskórkowej, zwiększać uwodnienie warstwy rogowej i ograniczać objawy związane z jej uszkodzeniem. W Ambasadzie Urody dostępne są następujące procedury, które mogą znaleźć zastosowanie w indywidualnie zaplanowanej terapii:
- Sonoforeza wykorzystuje fale ultradźwiękowe w celu zwiększenia przenikania odpowiednio dobranych substancji aktywnych. W zależności od zastosowanego preparatu może wspomagać nawilżenie, łagodzenie podrażnień i regenerację bariery ochronnej.
- Zabiegi Environ łączą pielęgnację witaminową z jonoforezą lub sonoforezą. Ich zadaniem jest dostarczanie składników wspomagających procesy odnowy naskórka, ochronę antyoksydacyjną i utrzymanie prawidłowego nawilżenia. Intensywność terapii powinna być dostosowana do aktualnej tolerancji skóry.
- Jonopeelingi Environ wykorzystują kontrolowane złuszczanie połączone z jonoforezą. Mogą poprawiać strukturę i uwodnienie skóry, ale przy uszkodzonej barierze, nasilonym pieczeniu lub aktywnym zapaleniu wymagają ostrożnej kwalifikacji.
- Infuzja tlenowa umożliwia powierzchniowe podawanie preparatów nawilżających i łagodzących przy użyciu tlenu pod ciśnieniem. Zabieg może poprawiać krótkotrwałe uwodnienie oraz komfort skóry bez mechanicznego naruszania naskórka.
- DermaClear łączy hydrodermabrazję, oczyszczanie, złuszczanie oraz aplikację substancji nawilżających i antyoksydacyjnych. Dobór roztworów oraz parametrów powinien uwzględniać stan bariery naskórkowej, ponieważ nadmierne złuszczanie może przejściowo zwiększać reaktywność skóry.
- HydraFacial obejmuje oczyszczanie, kontrolowane złuszczanie, ekstrakcję zanieczyszczeń oraz podawanie preparatów pielęgnacyjnych. Może wspomagać nawilżenie skóry, ale przy zaburzonej barierze należy ostrożnie dobierać kwasy, siłę podciśnienia i skład boostera.
- OxyGeneo łączy powierzchniowe złuszczanie z aplikacją składników aktywnych i efektem dotlenienia tkanek. Procedura może poprawiać gładkość oraz nawodnienie skóry, lecz jej intensywność powinna odpowiadać aktualnej tolerancji naskórka.
- INDIBA MED wykorzystuje prąd o częstotliwości radiowej do kontrolowanego oddziaływania na tkanki. Może wspomagać mikrokrążenie i procesy regeneracyjne, ale nie wpływa bezpośrednio na wartość pH powierzchni skóry.
- Endermologia twarzy jest mechaniczną metodą stymulacji tkanek, stosowaną między innymi w celu poprawy mikrokrążenia i kondycji skóry. Stanowi procedurę wspomagającą, a nie metodę odbudowy kwaśnego płaszcza.
- Mezoterapia może poprawiać uwodnienie i jakość skóry poprzez śródskórne podanie odpowiednio dobranych preparatów, najczęściej zawierających kwas hialuronowy. Nie normalizuje bezpośrednio powierzchniowego pH, a naruszenie ciągłości skˆry wymaga prawidłowej kwalifikacji i pielęgnacji pozabiegowej.
Przy aktywnym zapaleniu, nadżerkach, nasilonym świądzie, infekcji lub znacznie uszkodzonej barierze naskórkowej pierwszeństwo ma diagnostyka dermatologiczna i leczenie przyczyny. Procedury złuszczające, podciśnieniowe, termiczne oraz naruszające ciągłość skóry mogą w takim okresie wymagać odroczenia. Wybór zabiegu powinien wynikać z oceny klinicznej, rodzaju skóry i przeciwwskazań, a nie wyłącznie z pojedynczego pomiaru pH.
