Płaskostopie
wróć do strony głównej
Płaskostopie, określane medycznie jako pes planus lub stopa płasko-koślawa, oznacza obniżenie przyśrodkowego łuku podłużnego stopy, któremu często towarzyszą koślawe ustawienie kości piętowej, odwiedzenie przodostopia oraz zwiększona pronacja. Pronacja jest złożonym ruchem umożliwiającym stopie amortyzowanie obciążeń podczas chodu. O płaskostopiu istotnym klinicznie mówi się przede wszystkim wtedy, gdy zmienione ustawienie stopy wywołuje ból, zmęczenie, ograniczenie aktywności lub zaburza mechanikę całej kończyny dolnej. U małych dzieci elastycznie spłaszczony łuk stanowi częsty etap rozwoju. U dorosłych deformacja może być utrwalona od dzieciństwa albo rozwinąć się wskutek przeciążenia struktur stabilizujących stopę. Postępowanie zależy od wieku, rodzaju deformacji, występujących objawów oraz chorób współistniejących.
Płaskostopie - co to
Prawidłowo ukształtowana stopa posiada łuk podłużny przyśrodkowy, łuk podłużny boczny oraz łuk poprzeczny. Konstrukcja ta umożliwia przenoszenie ciężaru ciała, amortyzowanie wstrząsów i przekształcanie elastycznej stopy w stabilną dźwignię podczas odbicia. Za utrzymanie łuku przyśrodkowego odpowiadają wspólnie kości, więzadła, rozcięgno podeszwowe, mięśnie krótkie stopy, mięsień piszczelowy tylny oraz kompleks mięśniowo-ścięgnisty łydki.
Płaskostopie rozpoznaje się na podstawie badania klinicznego w pozycji stojącej i podczas ruchu. Sama wysokość łuku ma ograniczoną wartość diagnostyczną. Znaczenie posiadają także objawy, ruchomość stawów oraz sposób obciążania kończyn.
Ocena specjalistyczna może obejmować:
- oglądanie stóp od przodu, z boku i od tyłu;
- ocenę ustawienia pięty oraz przebiegu ścięgna Achillesa;
- badanie łuku podczas stania obunóż i na jednej nodze;
- test wspięcia na palce, który ocenia odwracalność koślawości pięty i funkcję mięśnia piszczelowego tylnego;
- ocenę zakresu zgięcia grzbietowego stawu skokowego;
- analizę chodu, równowagi i kontroli kończyny dolnej;
- badanie siły mięśniowej i elastyczności tkanek;
- ocenę zużycia obuwia oraz rozkładu nacisków podeszwowych.
Badania obrazowe wykorzystuje się przy bólu, sztywności, postępującej deformacji, urazie lub planowaniu operacji. Podstawową metodą jest radiografia stóp wykonana w obciążeniu. Ultrasonografia i rezonans magnetyczny pomagają ocenić ścięgna, więzadła oraz tkanki miękkie. Tomografia komputerowa znajduje zastosowanie przy podejrzeniu koalicji stępu, zmian kostnych i deformacji złożonych.
Płaskostopie - rodzaje
Najważniejszy podział kliniczny obejmuje płaskostopie elastyczne i sztywne.
Płaskostopie elastyczne charakteryzuje się obniżeniem łuku podczas stania oraz jego odtworzeniem po odciążeniu stopy albo podczas wspięcia na palce. Ten typ często występuje u dzieci i zwykle stanowi wariant rozwojowy. U części pacjentów wiąże się z bólem, szybkim męczeniem nóg, skróceniem mięśnia brzuchatego łydki lub ograniczeniem sprawności.
Płaskostopie sztywne oznacza utrwalone spłaszczenie łuku obecne zarówno podczas obciążenia, jak i odciążenia. Towarzyszyć mu mogą ograniczenie ruchomości, ból oraz nieprawidłowa adaptacja stopy do podłoża. Taka postać wymaga diagnostyki ortopedycznej, ponieważ jej przyczyną bywają koalicje stępu, deformacje kostne, następstwa urazów lub choroby zapalne.
Ze względu na moment powstania wyróżnia się:
- płaskostopie dziecięce, najczęściej elastyczne i związane z dojrzewaniem układu kostno-mięśniowego;
- płaskostopie utrwalone od okresu rozwojowego, obecne także w życiu dorosłym;
- nabyte płaskostopie dorosłych, obecnie opisywane również jako postępująca deformacja płasko-koślawa stopy.
Postępująca deformacja u dorosłych może przebiegać etapowo. Początkowo występuje ból po przyśrodkowej stronie stopy i osłabienie ścięgna mięśnia piszczelowego tylnego. Następnie pogłębiają się koślawość tyłostopia, odwiedzenie przodostopia oraz zapadnięcie łuku. W zaawansowanych stadiach rozwijają się sztywność i zmiany zwyrodnieniowe stawów.
Pojęcie płaskostopia poprzecznego opisuje obniżenie przedniego łuku poprzecznego i poszerzenie przodostopia. Zmiana ta ma odmienną biomechanikę od klasycznego płaskostopia podłużnego, choć obie deformacje mogą współistnieć.
Płaskostopie - przyczyny
U dzieci niski łuk stopy wiąże się z naturalną obecnością tkanki tłuszczowej pod łukiem, wiotkością więzadłową oraz dojrzewaniem kontroli nerwowo-mięśniowej. Wysklepienie stopy kształtuje się stopniowo w pierwszej dekadzie życia. Znaczenie kliniczne wzrasta przy bólu, asymetrii, sztywności, zaburzeniach chodu lub wyraźnej progresji deformacji.
Do czynników sprzyjających płaskostopiu należą:
- predyspozycja genetyczna i uogólniona wiotkość stawowa;
- skrócenie mięśnia brzuchatego łydki lub kompleksu mięśniowo-ścięgnistego Achillesa;
- osłabienie mięśni krótkich stopy i mięśni kontrolujących ustawienie kończyny;
- nieprawidłowa koordynacja nerwowo-mięśniowa;
- nadmierna masa ciała zwiększająca obciążenie łuku;
- długotrwała praca stojąca oraz powtarzalne przeciążenia;
- urazy stopy i stawu skokowego;
- choroby tkanki łącznej, neurologiczne i reumatologiczne;
- wrodzone nieprawidłowości kostne, w tym koalicje stępu;
- zwyrodnienie lub uszkodzenie ścięgna mięśnia piszczelowego tylnego;
- osłabienie więzadła sprężystego podpierającego głowę kości skokowej;
- cukrzyca, neuropatia oraz choroby wpływające na jakość tkanek.
W nabytym płaskostopiu dorosłych dochodzi zwykle do współdziałania kilku mechanizmów. Niewydolność mięśnia piszczelowego tylnego ogranicza dynamiczne podparcie łuku, a przeciążone więzadła stopniowo tracą zdolność stabilizacji. Kość piętowa ustawia się koślawo, głowa kości skokowej przemieszcza się przyśrodkowo i podeszwowo, natomiast przodostopie ulega odwiedzeniu. Powstaje biomechaniczne błędne koło zwiększające obciążenie struktur przyśrodkowych stopy.
Płaskostopie - skutki nieleczenia
Przebieg płaskostopia zależy od jego postaci. Elastyczna, bezbolesna stopa dziecka zazwyczaj zachowuje prawidłową funkcję i wymaga obserwacji rozwoju. Objawowa lub postępująca deformacja może prowadzić do przeciążenia wielu struktur narządu ruchu.
Najczęstsze następstwa obejmują:
- ból przyśrodkowego łuku, pięty, stawu skokowego lub okolicy ścięgna piszczelowego tylnego;
- szybsze męczenie stóp i łydek podczas chodzenia;
- zapalenie lub tendinopatię przeciążonych ścięgien;
- przeciążenie rozcięgna podeszwowego;
- modzele i miejscowe dolegliwości związane ze zmianą rozkładu nacisków;
- ograniczenie stabilności podczas stania na jednej nodze;
- zmniejszenie sprawności chodu, biegu i wyskoku;
- utrwalenie koślawości tyłostopia;
- przykurcz mięśnia brzuchatego łydki i ograniczenie zgięcia grzbietowego;
- rozwój zmian zwyrodnieniowych w stawach tyłostopia i stawu skokowego;
- trudności w doborze obuwia.
Zależność między płaskostopiem a bólem kolan, bioder lub kręgosłupa pozostaje złożona. Nadmierna pronacja może wpływać na rotację piszczeli i mechanikę kończyny dolnej, lecz o wystąpieniu dolegliwości decydują również siła mięśni, anatomia, masa ciała, rodzaj aktywności oraz tolerancja tkanek na obciążenie. Dlatego leczenie powinno wynikać z pełnego badania funkcjonalnego, a nie wyłącznie z wyglądu stopy.
Pilnej konsultacji wymagają nagły rozwój deformacji, jednostronny obrzęk, silny ból, utrata możliwości wspięcia na palce, postępująca sztywność, zaburzenia czucia oraz zmiany skórne u osoby z cukrzycą.
Płaskostopie - ćwiczenia i leczenie
Celem leczenia jest ograniczenie bólu, poprawa funkcji, zwiększenie tolerancji obciążeń i spowolnienie progresji deformacji. U dzieci z elastycznym, bezobjawowym płaskostopiem podstawę stanowią obserwacja oraz okresowa ocena rozwoju. Aktywne postępowanie wdraża się przy bólu, zmęczeniu, ograniczeniu aktywności, przykurczu łydki lub postępującym ustawieniu stopy.
Program ćwiczeń dobiera fizjoterapeuta na podstawie badania. Najczęściej wykorzystuje się:
- ćwiczenie krótkiej stopy, polegające na zbliżaniu głowy pierwszej kości śródstopia do pięty bez podwijania palców;
- kontrolowane wspięcia na palce z utrzymaniem osi pięty;
- wzmacnianie mięśnia piszczelowego tylnego z oporem;
- ćwiczenia mięśni strzałkowych, pośladkowych i stabilizatorów miednicy;
- rozciąganie mięśnia brzuchatego i płaszczkowatego łydki;
- trening równowagi oraz czucia głębokiego;
- naukę prawidłowego obciążania trzech punktów podparcia stopy;
- stopniowany trening chodu, biegu i aktywności funkcjonalnych.
Ćwiczenia wymagają regularności, poprawnej techniki i progresji obciążenia. Krótkie serie wykonywane przez wiele tygodni zwykle przynoszą więcej korzyści niż sporadyczny, intensywny trening.
Wkładki ortopedyczne mogą zmniejszać ból i poprawiać komfort u wybranych pacjentów z objawowym płaskostopiem. Dobiera się je do anatomii, obuwia, rodzaju aktywności i tolerancji pacjenta. Ich głównym zadaniem jest modyfikacja obciążenia i wspomaganie funkcji, a nie trwałe modelowanie rozwijającego się łuku. Pomocne bywają również stabilne obuwie, czasowa modyfikacja aktywności oraz stopniowa redukcja nadmiernej masy ciała.
W Ambasadzie Urody dostępne są metody wspomagające zachowawcze postępowanie w zaburzeniach funkcjonalnych związanych z płaskostopiem:
- fizjoterapia i terapia manualna, obejmujące ocenę funkcjonalną, pracę nad ruchomością stawów, elastycznością tkanek, kontrolą nerwowo-mięśniową i wzorcem obciążania;
- masaż leczniczy i rehabilitacyjny, stosowany pomocniczo przy przeciążeniu mięśni łydki, tkanek podeszwowych oraz innych elementów łańcucha mięśniowo-powięziowego.
Metody manualne mogą łagodzić wtórne napięcie i ułatwiać wykonywanie ćwiczeń. Podstawę trwałej poprawy funkcjonalnej stanowią aktywna rehabilitacja, odpowiednio dawkowane obciążenie oraz samodzielna praca pacjenta.
Leczenie operacyjne rozważa się w przypadku utrzymującego się bólu, znacznego ograniczenia funkcji, progresji deformacji lub sztywnego płaskostopia mimo prawidłowo prowadzonego leczenia zachowawczego. Zakres zabiegu zależy od wieku i anatomii deformacji. Stosuje się między innymi osteotomie kości piętowej, wydłużanie kolumny bocznej, rekonstrukcję więzadeł, transfery ścięgien, wydłużenie mięśnia brzuchatego łydki oraz usztywnienie wybranych stawów w zaawansowanych zmianach zwyrodnieniowych.
