Zespół stopy cukrzycowej
wróć do strony głównej
Zespół stopy cukrzycowej to złożone powikłanie cukrzycy obejmujące owrzodzenie, zakażenie lub uszkodzenie głębokich tkanek stopy, powstające zwykle w następstwie neuropatii cukrzycowej, zaburzeń ukrwienia oraz powtarzalnych urazów mechanicznych. Utrata czucia ochronnego sprawia, że otarcie, pęcherz albo ciało obce w bucie mogą pozostać długo niezauważone. Jednoczesne niedokrwienie ogranicza dostarczanie tlenu, składników odżywczych i komórek odpornościowych do uszkodzonych tkanek. Zespół stopy cukrzycowej wymaga opieki interdyscyplinarnej, ponieważ może prowadzić do przewlekłego owrzodzenia, zakażenia kości, martwicy oraz amputacji. Wczesne rozpoznanie zmian, regularne badanie stóp, właściwe obuwie i profesjonalna pielęgnacja istotnie zmniejszają ryzyko ciężkich powikłań.
Zespół stopy cukrzycowej - co to
Zespół stopy cukrzycowej stanowi kliniczną manifestację kilku wzajemnie nasilających się procesów patologicznych. Najważniejszym z nich jest dystalna symetryczna polineuropatia cukrzycowa, czyli uszkodzenie obwodowych włókien nerwowych związane między innymi z przewlekłą hiperglikemią, stresem oksydacyjnym, zaburzeniami mikrokrążenia i zmianami metabolicznymi w neuronach.
Neuropatia może obejmować:
- włókna czuciowe, co prowadzi do osłabienia odczuwania bólu, temperatury, ucisku i urazu;
- włókna ruchowe, czego następstwem bywają zaniki mięśni, deformacje palców oraz patologiczny rozkład nacisku;
- włókna autonomiczne, odpowiadające za regulację potliwości i mikrokrążenia. Ich uszkodzenie sprzyja suchości skóry, pęknięciom i powstawaniu szczelin.
Drugim podstawowym mechanizmem jest choroba tętnic obwodowych. Miażdżycowe zwężenia tętnic kończyn dolnych zmniejszają perfuzję, czyli przepływ krwi przez tkanki. U osoby z cukrzycą zmiany naczyniowe często zajmują tętnice poniżej kolana i mogą przebiegać skąpoobjawowo z powodu współistniejącej neuropatii. Niedokrwiona rana goi się wolniej i wykazuje większą podatność na zakażenie.
Do powstania owrzodzenia przyczyniają się także deformacje stopy, ograniczona ruchomość stawów, modzele, źle dopasowane obuwie, urazy podczas obcinania paznokci oraz chodzenie boso. Szczególną postacią powikłania jest neuroosteoartropatia Charcota, w której dochodzi do zapalenia, mikrozłamań, destrukcji stawów i postępującej deformacji stopy.
Leczenie zespołu stopy cukrzycowej zależy od obrazu klinicznego. Może obejmować odciążenie miejsca owrzodzenia, chirurgiczne oczyszczenie rany, leczenie zakażenia, przywrócenie przepływu tętniczego, kontrolę glikemii oraz dobór obuwia terapeutycznego.
Zespół stopy cukrzycowej - stadia
Określenie stadium zespołu stopy cukrzycowej wymaga oceny głębokości rany, niedokrwienia, zakażenia, neuropatii, rozległości martwicy i lokalizacji zmiany. Pojedyncza skala opisuje jedynie część tych cech, dlatego współczesna diagnostyka wykorzystuje kilka uzupełniających się systemów.
Powszechnie znana klasyfikacja Wagnera obejmuje następujące stopnie:
- stopień zero: skóra pozostaje ciągła, lecz występują czynniki wysokiego ryzyka, takie jak deformacja, modzel lub przebyte owrzodzenie;
- stopień pierwszy: powierzchowne owrzodzenie ograniczone do skóry i tkanki podskórnej;
- stopień drugi: rana sięga ścięgna, torebki stawowej lub innych tkanek głębokich;
- stopień trzeci: głębokiemu owrzodzeniu towarzyszy ropień, zapalenie kości lub zakażenie stawu;
- stopień czwarty: ograniczona martwica części stopy;
- stopień piąty: rozległa martwica obejmująca całą stopę.
Klasyfikacja Uniwersytetu Teksańskiego łączy głębokość owrzodzenia z obecnością zakażenia i niedokrwienia. Dostarcza dzięki temu dokładniejszych informacji prognostycznych niż ocena samej głębokości rany.
System IWGDF i IDSA służy przede wszystkim do klasyfikacji zakażenia:
- brak klinicznych cech infekcji;
- zakażenie łagodne, ograniczone do skóry i tkanki podskórnej;
- zakażenie umiarkowane, rozleglejsze lub zajmujące tkanki głębokie;
- zakażenie ciężkie z ogólnoustrojowymi cechami reakcji zapalnej.
W ocenie niedokrwienia i ryzyka amputacji wykorzystuje się klasyfikację WIfI, która analizuje ranę, stopień niedokrwienia i nasilenie zakażenia. Z kolei system SINBAD uwzględnia lokalizację, niedokrwienie, neuropatię, zakażenie bakteryjne, powierzchnię oraz głębokość owrzodzenia. Klasyfikację zawsze przeprowadza wykwalifikowany personel medyczny, ponieważ wygląd powierzchni rany może zaniżać rzeczywistą rozległość uszkodzenia.
Zespół stopy cukrzycowej - objawy
Pierwsze objawy mogą być dyskretne. Neuropatia ogranicza odczuwanie bólu, dlatego zaawansowane uszkodzenie tkanek bywa przez pacjenta oceniane jako mało dokuczliwe. Brak bólu przy ranie stanowi zatem możliwy objaw utraty czucia ochronnego, a nie dowód łagodnego przebiegu.
Do objawów neuropatii należą:
- drętwienie, mrowienie i pieczenie stóp;
- uczucie przebiegającego prądu lub kłucia;
- nadwrażliwość na dotyk;
- osłabione odczuwanie temperatury i ucisku;
- zaburzenia równowagi;
- sucha, łuszcząca się i pękająca skóra.
Zmiany miejscowe mogą obejmować modzele, odciski, pęcherze, krwiaki pod zrogowaceniem, pęknięcia pięt, wrastające paznokcie i owrzodzenia. Modzel działa jak miejscowe ciało obce: zwiększa ciśnienie pod podeszwą, sprzyja krwawieniu podskórnemu i może poprzedzać powstanie rany.
Na zakażenie wskazują zaczerwienienie, obrzęk, wzrost ucieplenia, bolesność, ropna wydzielina, nieprzyjemny zapach oraz opóźnione gojenie. U osób z neuropatią, niedokrwieniem lub obniżoną odpornością reakcja zapalna może być słabiej wyrażona. Gorączka, dreszcze, tachykardia, splątanie i znaczne osłabienie sugerują zakażenie ogólnoustrojowe.
Objawy niedokrwienia obejmują chłodną, bladą albo sinawą stopę, zanik owłosienia, błyszczącą skórę, osłabione tętno na tętnicach stopy, ból podczas chodzenia oraz ból spoczynkowy. Neuropatia może maskować dolegliwości bólowe.
Pilnej oceny lekarskiej wymagają zwłaszcza:
- nowa rana, pęcherz lub krwawienie pod modzelem;
- szybko narastające zaczerwienienie albo obrzęk;
- czarne, sine lub gwałtownie blednące tkanki;
- sączenie treści ropnej;
- widoczna kość lub głęboka szczelina;
- nagle gorąca, obrzęknięta i zaczerwieniona stopa, szczególnie przy niewielkim bólu;
- objawy ogólne towarzyszące zmianie na stopie.
Zespół stopy cukrzycowej - profilaktyka
Profilaktyka rozpoczyna się od regularnej oceny ryzyka. Badanie powinno obejmować stan skóry i paznokci, obecność deformacji, czucie ochronne oraz ukrwienie. Czucie ocenia się między innymi monofilamentem o nacisku dziesięciu gramów, a także badaniem czucia wibracji. Ocena krążenia obejmuje badanie tętna i, zależnie od wskazań, testy naczyniowe. Zwapnienie ścian tętnic może zawyżać wskaźnik kostka-ramię, dlatego wyniki interpretuje się łącznie z obrazem klinicznym i innymi pomiarami perfuzji.
Podstawowe działania profilaktyczne obejmują:
- codzienne oglądanie całej powierzchni stóp, przestrzeni międzypalcowych i paznokci;
- używanie lustra albo pomocy drugiej osoby przy ograniczonej ruchomości;
- codzienne mycie stóp w letniej wodzie i dokładne osuszanie;
- stosowanie preparatu emoliencyjnego na suchą skórę, z pominięciem przestrzeni między palcami;
- codzienną zmianę skarpet na bezuciskowe, wykonane z materiału ograniczającego wilgoć;
- sprawdzanie wnętrza obuwia przed założeniem;
- noszenie odpowiednio szerokich butów o właściwej długości i stabilnej podeszwie;
- stopniowe przyzwyczajanie stóp do nowego obuwia;
- regularną aktywność fizyczną dopasowaną do stanu stóp i układu krążenia;
- wyrównanie glikemii, ciśnienia tętniczego i zaburzeń lipidowych;
- zaprzestanie palenia tytoniu.
Odciski, modzele i paznokcie wymagające specjalistycznego opracowania warto powierzyć podologowi współpracującemu z lekarzem. Samodzielne używanie ostrzy, tarek, frezarek oraz preparatów keratolitycznych z wysokim stężeniem kwasów zwiększa ryzyko uszkodzenia skóry. Termofory, poduszki elektryczne i gorące kąpiele mogą wywołać oparzenie przy zaburzonym czuciu temperatury.
Częstotliwość kontroli zależy od kategorii ryzyka. Osoba po przebytym owrzodzeniu, amputacji lub z zaawansowaną neuropatią i chorobą tętnic wymaga kontroli znacznie częstszych niż pacjent z zachowanym czuciem i prawidłowym ukrwieniem.
Zespół stopy cukrzycowej - pielęgnacja u podologa
Podolog uczestniczy głównie w profilaktyce, wczesnym wykrywaniu zmian i bezpiecznej pielęgnacji stóp. Wizyta powinna rozpocząć się od wywiadu dotyczącego cukrzycy, dotychczasowych owrzodzeń, amputacji, chorób naczyń, neuropatii, przyjmowanych leków i sposobu codziennej pielęgnacji. Następnie ocenia się skórę, paznokcie, przestrzenie międzypalcowe, deformacje, obuwie oraz miejsca nadmiernego nacisku.
Zakres profesjonalnej opieki może obejmować:
- atraumatyczne skracanie i opracowanie paznokci;
- oczyszczanie wałów paznokciowych;
- kontrolowane usuwanie modzeli i odcisków;
- pielęgnację suchej, rogowaciejącej i pękającej skóry;
- dobór preparatów do pielęgnacji domowej;
- edukację dotyczącą higieny, obuwia i codziennej samokontroli;
- zastosowanie odciążeń ochronnych po ocenie biomechanicznej;
- kierowanie do lekarza przy podejrzeniu owrzodzenia, zakażenia, niedokrwienia lub stopy Charcota.
Procedura powinna przebiegać z zachowaniem aseptyki, przy użyciu wysterylizowanych narzędzi oraz technik ograniczających ryzyko przecięcia skóry. Intensywne ścieranie naskórka, agresywne wycinanie zrogowaceń, moczenie stóp w gorącej wodzie i zabiegi silnie rozgrzewające zwiększają ryzyko powikłań.
Aktywne owrzodzenie wymaga prowadzenia przez zespół leczenia stopy cukrzycowej. Kluczowe znaczenie mają wówczas odciążenie rany, ocena naczyniowa, kontrola zakażenia, opracowanie tkanek martwiczych oraz wyrównanie metaboliczne.