Obrzęk limfatyczny
wróć do strony głównej
Obrzęk limfatyczny (łac. lymphoedema) jest przewlekłym schorzeniem wynikającym z upośledzenia odpływu chłonki, czyli płynu limfatycznego transportowanego przez układ limfatyczny. W następstwie zaburzeń drenażu limfy dochodzi do gromadzenia się bogatobiałkowego płynu w tkankach, co prowadzi do postępującego obrzęku, włóknienia skóry i tkanki podskórnej oraz przewlekłego stanu zapalnego. Choroba może mieć charakter pierwotny — związany z wadami rozwojowymi naczyń limfatycznych — lub wtórny, będący konsekwencją m.in. zabiegów chirurgicznych, radioterapii, urazów, infekcji czy przewlekłej niewydolności żylnej. Obrzęk limfatyczny nie stanowi wyłącznie problemu estetycznego. Nieleczony prowadzi do pogorszenia sprawności ruchowej, zwiększonego ryzyka infekcji oraz trwałych zmian skórnych i tkankowych.
Obrzęk limfatyczny - czym jest i jak powstaje
Układ limfatyczny odpowiada za odprowadzanie nadmiaru płynu śródmiąższowego, transport komórek odpornościowych oraz usuwanie produktów przemiany materii z tkanek. Gdy jego wydolność zostaje przekroczona lub dochodzi do uszkodzenia naczyń limfatycznych, chłonka zaczyna zalegać w przestrzeniach międzykomórkowych. Efektem jest rozwój przewlekłego obrzęku.
Mechanizm powstawania obrzęku limfatycznego obejmuje kilka etapów:
- zastój limfy w tkankach,
- zwiększenie stężenia białek w przestrzeni śródmiąższowej,
- aktywację przewlekłego procesu zapalnego,
- włóknienie tkanek,
- pogrubienie skóry i tkanki podskórnej.
Wyróżnia się dwa główne typy schorzenia:
Obrzęk limfatyczny pierwotny
Powstaje wskutek wrodzonych nieprawidłowości układu limfatycznego. Może ujawniać się:
- w dzieciństwie,
- w okresie dojrzewania,
- u osób dorosłych.
Najczęściej dotyczy kończyn dolnych i ma charakter postępujący.
Obrzęk limfatyczny wtórny
Stanowi znacznie częstszą postać choroby. Rozwija się w następstwie:
- usunięcia węzłów chłonnych,
- radioterapii onkologicznej,
- urazów chirurgicznych,
- przewlekłej niewydolności żylnej,
- zakażeń bakteryjnych i pasożytniczych,
- otyłości,
- przewlekłych stanów zapalnych.
Klasycznym przykładem jest obrzęk kończyny górnej po leczeniu raka piersi z limfadenektomią pachową.
Współczesna medycyna traktuje obrzęk limfatyczny jako chorobę przewlekłą wymagającą wielokierunkowego postępowania terapeutycznego oraz stałej kontroli progresji zmian.
Obrzęk limfatyczny - objawy i lokalizacja
Objawy obrzęku limfatycznego rozwijają się stopniowo. Początkowo pacjenci odczuwają jedynie uczucie ciężkości, napięcia skóry lub dyskomfortu w obrębie kończyny. W kolejnych etapach dochodzi do widocznego powiększenia obwodu tkanek.
Do najczęstszych objawów należą:
- przewlekły obrzęk jednej lub obu kończyn,
- uczucie ciężkości i napięcia,
- ograniczenie ruchomości,
- twardnienie i włóknienie skóry,
- pogrubienie tkanki podskórnej,
- nawracające stany zapalne skóry,
- skłonność do infekcji bakteryjnych,
- dodatni objaw Stemmera (niemożność uchwycenia fałdu skóry u podstawy palców).
W przeciwieństwie do obrzęków żylnych, obrzęk limfatyczny często obejmuje także:
- grzbiet stopy,
- palce stóp,
- dłoń lub palce rąk.
Najczęstsze lokalizacje:
- kończyny dolne,
- kończyny górne,
- okolica twarzy,
- narządy płciowe,
- okolica pooperacyjna.
W zaawansowanych stadiach mogą pojawiać się:
- brodawkowate zmiany skórne,
- hiperkeratoza (nadmierne rogowacenie),
- wycieki chłonki przez skórę,
- deformacje kończyn określane jako słoniowacizna (elephantiasis).
Szczególnie istotnym problemem klinicznym są nawracające róże bakteryjne i zapalenia tkanki łącznej, które dodatkowo uszkadzają układ limfatyczny i nasilają przebieg choroby.
Obrzęk limfatyczny a obrzęk żylny - różnica
Obrzęk limfatyczny oraz obrzęk żylny bywają ze sobą mylone, jednak mechanizm ich powstawania, obraz kliniczny i leczenie znacząco się różnią.
Obrzęk żylny
Powstaje wskutek przewlekłej niewydolności żylnej, czyli zaburzenia odpływu krwi żylnej z kończyn dolnych. Najczęściej związany jest z:
- żylakami,
- niewydolnością zastawek żylnych,
- zakrzepicą żylną.
Charakterystyczne cechy:
- nasilenie obrzęku pod koniec dnia,
- zmniejszenie po odpoczynku z uniesieniem nóg,
- obecność żylaków,
- brunatne przebarwienia skóry,
- uczucie rozpierania i bólu.
Obrzęk limfatyczny
Jest konsekwencją niewydolności układu chłonnego i ma zwykle bardziej przewlekły oraz postępujący charakter.
Typowe cechy:
- obrzęk obejmujący palce i grzbiet stopy,
- twarda, włóknista konsystencja,
- mniejsza podatność na ustępowanie po odpoczynku,
- pogrubienie skóry,
- dodatni objaw Stemmera.
W praktyce klinicznej często występują również obrzęki mieszane limfatyczno-żylne. Wieloletnia niewydolność żylna może prowadzić do wtórnego uszkodzenia naczyń limfatycznych, co określa się mianem phlebolymphoedema.
Prawidłowa diagnostyka wymaga:
- badania klinicznego,
- ultrasonografii Doppler,
- limfoscyntygrafii,
- niekiedy rezonansu magnetycznego lub indocyjaninowej angiografii limfatycznej.
Obrzęk limfatyczny - stopnie zaawansowania
Zaawansowanie obrzęku limfatycznego ocenia się najczęściej według klasyfikacji Międzynarodowego Towarzystwa Limfologicznego (ISL).
Stadium 0 - faza utajona
Nie występuje widoczny obrzęk, jednak transport limfy jest już zaburzony. Pacjent może odczuwać:
- ciężkość kończyny,
- napięcie skóry,
- dyskomfort.
Etap ten może utrzymywać się przez wiele miesięcy lub lat.
Stadium I - obrzęk odwracalny
Pojawia się miękki obrzęk, który:
- zmniejsza się po odpoczynku,
- pozostawia wgłębienie po ucisku,
- nie powoduje jeszcze trwałych zmian tkankowych.
To najlepszy moment na wdrożenie skutecznej terapii przeciwobrzękowej.
Stadium II - obrzęk nieodwracalny spontanicznie
Obrzęk staje się bardziej utrwalony. Dochodzi do:
- włóknienia tkanek,
- pogrubienia skóry,
- zmniejszenia podatności na ucisk.
Uniesienie kończyny nie powoduje już wyraźnej redukcji obrzęku.
Stadium III - słoniowacizna limfatyczna
Najbardziej zaawansowana postać choroby. Występują:
- masywne deformacje kończyny,
- rozległe włóknienie,
- hiperkeratoza,
- brodawczakowatość skóry,
- przewlekłe stany zapalne.
Na tym etapie znacząco pogarsza się sprawność pacjenta oraz jakość życia.
Podstawą leczenia obrzęku limfatycznego pozostaje kompleksowa terapia przeciwobrzękowa (Complex Decongestive Therapy – CDT), obejmująca:
- manualny drenaż limfatyczny,
- kompresoterapię,
- terapię ruchem,
- pielęgnację skóry,
- profilaktykę infekcji.
W wybranych przypadkach stosuje się również:
- fizykoterapię wysokospecjalistyczną,
- zabiegi chirurgii limfatycznej,
- mikrochirurgiczne zespolenia limfatyczno-żylne,
- liposukcję obrzęku limfatycznego.
W terapii wspomagającej wykorzystywane są także nowoczesne procedury poprawiające mikrokrążenie i redukcję zastoju tkankowego, w tym presoterapia, kompresoterapia medyczna oraz specjalistyczne zabiegi fizjoterapii przeciwobrzękowej dostępne w nowoczesnych ośrodkach medycyny estetycznej i flebologii.
