Zaburzenia snu

Zaburzenia snu to stany, w których dochodzi do zakłócenia ilości, jakości, struktury lub rytmu snu, prowadzące do pogorszenia funkcjonowania w ciągu dnia. Z medycznego punktu widzenia sen jest złożonym procesem neurofizjologicznym, regulowanym przez układ siatkowaty pnia mózgu, podwzgórze oraz rytmy okołodobowe kontrolowane przez jądro nadskrzyżowaniowe.

Do kluczowych cech klinicznych zaburzeń snu należą:

• trudności z zasypianiem (wydłużona latencja snu),
• częste wybudzenia nocne lub przedwczesne budzenie się,
• sen nieprzynoszący wypoczynku,
• nadmierna senność dzienna,
• zaburzenia zachowania w czasie snu.

Zaburzenia snu mogą mieć charakter:

• pierwotny – niezależny od innych chorób,
• wtórny – będący objawem schorzeń somatycznych, neurologicznych, psychiatrycznych lub endokrynologicznych.

Ważne jest podkreślenie, że krótkotrwałe problemy ze snem (np. w sytuacjach stresowych) nie są równoznaczne z chorobą. O zaburzeniach snu mówimy wtedy, gdy objawy utrzymują się co najmniej kilka tygodni i wpływają na codzienne funkcjonowanie.

Klasyfikacja zaburzeń snu opiera się na międzynarodowych kryteriach diagnostycznych (ICSD-3) i obejmuje kilka głównych grup.
 

Bezsenność (insomnia)

• trudności z zasypianiem,
• utrzymaniem snu,
• zbyt wczesne budzenie się,
• sen niskiej jakości.

Zaburzenia oddychania w czasie snu

• obturacyjny bezdech senny,
• centralny bezdech senny,
• zespół hipowentylacji.

Zaburzenia rytmu okołodobowego

• opóźniona faza snu,
• przyspieszona faza snu,
• nieregularny rytm snu i czuwania,
• zaburzenia snu u osób pracujących zmianowo.

Parasomnie

• somnambulizm (lunatykowanie),
• koszmary nocne,
• lęki nocne,
• zaburzenia zachowania w fazie REM.

Zaburzenia ruchowe związane ze snem

• zespół niespokojnych nóg,
• okresowe ruchy kończyn podczas snu.

Nadmierna senność dzienna

• narkolepsja,
• hipersomnia idiopatyczna.

Każda z tych grup charakteryzuje się innym mechanizmem patofizjologicznym i wymaga odmiennego podejścia diagnostyczno-terapeutycznego.

Przyczyny zaburzeń snu są wieloczynnikowe i często współistnieją, co utrudnia jednoznaczne rozpoznanie. W praktyce klinicznej kluczowe jest rozróżnienie czynników pierwotnych i wtórnych.
 

1. Czynniki psychiczne i neurologiczne

• przewlekły stres i przeciążenie emocjonalne,
• zaburzenia lękowe i depresyjne,
• choroby neurodegeneracyjne,
• urazy ośrodkowego układu nerwowego.

2. Choroby somatyczne

• choroby serca i układu krążenia,
• przewlekłe choroby płuc,
• choroby przewodu pokarmowego (np. refluks),
• przewlekły ból.

3. Zaburzenia hormonalne i metaboliczne

• niedoczynność i nadczynność tarczycy,
• insulinooporność i cukrzyca,
• zaburzenia wydzielania melatoniny i kortyzolu,
• menopauza i andropauza.

4. Czynniki środowiskowe i styl życia

• nieregularne godziny snu,
• ekspozycja na światło niebieskie wieczorem,
• nadużywanie kofeiny, alkoholu i nikotyny,
• brak aktywności fizycznej lub jej nadmiar w godzinach wieczornych.

5. Leki i substancje

• leki pobudzające i niektóre antydepresanty,
• glikokortykosteroidy,
• leki wpływające na ośrodkowy układ nerwowy.

U wielu pacjentów zaburzenia snu są efektem błędnego koła: brak snu nasila stres i zaburzenia hormonalne, co dodatkowo pogarsza jakość snu.

Leczenie zaburzeń snu powinno być prowadzone w zależności od ich charakteru, nasilenia oraz przyczyny. Kluczowe znaczenie ma właściwa diagnostyka, często wymagająca współpracy kilku specjalistów.
 

• Poradnie lekarza rodzinnego – wstępna ocena, podstawowa diagnostyka, kwalifikacja do dalszego leczenia.
• Poradnie neurologiczne – diagnostyka zaburzeń neurologicznych i parasomnii.
• Poradnie psychiatryczne – w przypadku współistnienia zaburzeń nastroju, lęków i bezsenności psychogennej.
• Poradnie endokrynologiczne – ocena zaburzeń hormonalnych wpływających na sen.
• Specjalistyczne poradnie leczenia zaburzeń snu – kompleksowa diagnostyka, w tym badania polisomnograficzne.
• Ośrodki medycyny snu – leczenie obturacyjnego bezdechu sennego i zaburzeń oddychania w czasie snu.

Ważnym elementem jest również współpraca z psychologiem lub psychoterapeutą, zwłaszcza w przypadku bezsenności przewlekłej.

Leczenie zaburzeń snu powinno być przyczynowe, a nie wyłącznie objawowe. Samo stosowanie leków nasennych bez rozpoznania źródła problemu jest rozwiązaniem krótkoterminowym i obarczonym ryzykiem działań niepożądanych.
 

1. Interwencje niefarmakologiczne

• edukacja dotycząca higieny snu,
• regularny rytm dobowy,
• ograniczenie ekspozycji na światło wieczorem,
• terapia poznawczo-behawioralna bezsenności (CBT-I),
• techniki relaksacyjne i redukcja stresu.

2. Leczenie farmakologiczne

Stosowane wyłącznie po ocenie lekarza, zwykle krótkoterminowo, z uwzględnieniem ryzyka tolerancji i uzależnienia.

3. Leczenie chorób współistniejących

• normalizacja funkcji tarczycy,
• leczenie zaburzeń metabolicznych,
• terapia chorób układu oddechowego,
• leczenie zespołów bólowych.

4. Leczenie specjalistyczne

• aparaty wspomagające oddychanie w bezdechu sennym,
• terapia światłem w zaburzeniach rytmu okołodobowego,
• leczenie zaburzeń ruchowych i parasomnii.

Skuteczne leczenie zaburzeń snu wymaga cierpliwości, konsekwencji oraz indywidualnego podejścia. Poprawa jakości snu przekłada się bezpośrednio na funkcjonowanie psychiczne, zdrowie metaboliczne, wygląd skóry oraz ogólną jakość życia.