Bariera hydrolipidowa skóry
wróć do strony głównej
Bariera hydrolipidowa skóry to potoczne określenie zespołu struktur i substancji ograniczających utratę wody oraz przenikanie drobnoustrojów, alergenów, substancji drażniących i zanieczyszczeń. Jej najważniejszą częścią jest bariera naskórkowa zlokalizowana w warstwie rogowej, zbudowana z korneocytów otoczonych uporządkowaną macierzą lipidową. Uzupełniają ją płaszcz wodno-lipidowy powierzchni skóry, kwaśne pH, naturalny czynnik nawilżający, mikrobiom oraz mechanizmy immunologiczne. Prawidłowa bariera utrzymuje odpowiednie nawodnienie, elastyczność i odporność naskórka. Jej uszkodzenie zwiększa przeznaskórkową utratę wody, czyli TEWL, oraz podatność skóry na podrażnienie i stan zapalny. Zaburzenie bariery może być przejściowym następstwem niewłaściwej pielęgnacji, ale występuje również w przebiegu chorób dermatologicznych.
Bariera hydrolipidowa skóry - co to jest
Z naukowego punktu widzenia określenie „bariera hydrolipidowa” obejmuje kilka współpracujących elementów. Podstawowe znaczenie ma warstwa rogowa naskórka, często porównywana do muru: korneocyty są jego „cegłami”, a międzykomórkowe lipidy tworzą „zaprawę”. Macierz lipidowa zawiera przede wszystkim ceramidy, cholesterol i wolne kwasy tłuszczowe, ułożone w regularne blaszki ograniczające niekontrolowane parowanie wody.
Wewnątrz korneocytów znajduje się naturalny czynnik nawilżający (NMF), czyli mieszanina aminokwasów, ich pochodnych, mleczanów, mocznika i soli mineralnych. Substancje te wiążą wodę i utrzymują prawidłową plastyczność warstwy rogowej. Na powierzchni skóry obecny jest natomiast cienki płaszcz wodno-lipidowy, współtworzony przez łój, pot i lipidy naskórkowe.
Istotne funkcje pełnią również:
- kwaśny płaszcz skóry, którego pH u większości zdrowych osób wynosi około 4,5-5,9;
- białka koperty rogowej oraz połączenia między komórkami;
- filagryna, z której rozpadu powstaje część składników NMF;
- mikrobiom, konkurujący z potencjalnymi patogenami;
- mechanizmy odporności wrodzonej, między innymi peptydy przeciwdrobnoustrojowe.
Bariera nie jest strukturą statyczną. Naskórek stale syntetyzuje lipidy, różnicuje keratynocyty i usuwa najbardziej powierzchowne korneocyty, utrzymując równowagę między odnową a złuszczaniem.
Bariera hydrolipidowa skóry - jak wygląda skóra z uszkodzoną barierą
Uszkodzenie bariery zwiększa TEWL, obniża zawartość wody w warstwie rogowej i ułatwia przenikanie substancji drażniących. Obraz nie zawsze jest jednakowy. Skóra może być sucha i łuszcząca się, lecz niekiedy pozostaje tłusta, ponieważ nasilone wydzielanie łoju nie kompensuje niedoboru lipidów międzykomórkowych ani odwodnienia naskórka.
Najczęstsze objawy to:
- uczucie ściągnięcia, zwłaszcza po umyciu;
- szorstkość, drobnopłatkowe złuszczanie i utrata gładkości;
- pieczenie, szczypanie lub świąd;
- przejściowe albo utrwalone zaczerwienienie;
- nadmierna reakcja na kosmetyki wcześniej dobrze tolerowane;
- matowy koloryt i uwidocznienie drobnych linii wynikających z odwodnienia;
- większa podatność na podrażnienie przez wiatr, mróz, suche powietrze i promieniowanie UV;
- zaostrzenie zmian zapalnych lub niedoskonałości.
Takie objawy są nieswoiste i nie potwierdzają samodzielnie rozpoznania „uszkodzonej bariery”. Podobny obraz mogą powodować atopowe zapalenie skóry, wyprysk kontaktowy, trądzik różowaty, łojotokowe zapalenie skóry, łuszczyca oraz infekcje. Utrzymujący się rumień, sączenie, pęcherzyki, obrzęk, bolesne pęknięcia, strupy lub nasilony świąd wymagają konsultacji dermatologicznej. W badaniach funkcję bariery można oceniać między innymi za pomocą pomiaru TEWL, korneometrii określającej nawodnienie warstwy rogowej oraz pomiaru pH powierzchni skóry.
Bariera hydrolipidowa skóry - co ją uszkadza
Do zaburzenia bariery dochodzi, gdy usuwanie lipidów, uszkodzenie korneocytów lub nasilenie stanu zapalnego przewyższa zdolności naprawcze naskórka. Najczęstszą przyczyną pielęgnacyjną jest jednoczesne stosowanie wielu silnie działających produktów.
Barierę mogą osłabiać:
- częste mycie, gorąca woda, długie kąpiele oraz zasadowe mydła;
- agresywne środki powierzchniowo czynne i preparaty o dużej zawartości alkoholu;
- zbyt częste peelingi, szczoteczki oczyszczające i mikrodermabrazja;
- niewłaściwe łączenie retinoidów, kwasów AHA/BHA, nadtlenku benzoilu i innych substancji drażniących;
- nieprawidłowo wykonane zabiegi laserowe, chemiczne albo mikronakłuwanie;
- promieniowanie UV, niska wilgotność, mróz, wiatr, klimatyzacja i zanieczyszczenie powietrza;
- golenie, tarcie, okluzja oraz częsty kontakt skóry z detergentami;
- starzenie, które wiąże się ze zmniejszoną syntezą lipidów naskórkowych;
- choroby zapalne skóry oraz predyspozycje genetyczne, między innymi warianty genu filagryny.
Samo pH kosmetyku nie przesądza o jego łagodności. Znaczenie mają również rodzaj i stężenie substancji myjących, czas kontaktu oraz cała formulacja. Dodatkowo określenia „naturalny”, „organiczny” i „hipoalergiczny” nie gwarantują bezpieczeństwa. Olejki eteryczne, kompozycje zapachowe i ekstrakty roślinne mogą wywoływać podrażnienie lub alergiczny wyprysk kontaktowy.
Bariera hydrolipidowa skóry - jak ją odbudować
Podstawą jest czasowe uproszczenie pielęgnacji. Skórę należy myć krótko, letnią wodą i łagodnym preparatem typu syndet. Bezpośrednio po osuszeniu warto zastosować bezzapachowy krem łączący trzy grupy składników:
- humektanty, np. glicerynę, mocznik w łagodnym stężeniu lub kwas hialuronowy, które zwiększają nawodnienie warstwy rogowej;
- emolienty, które wypełniają nierówności między korneocytami i poprawiają miękkość skóry;
- substancje okluzyjne, np. wazelinę, ograniczające parowanie wody.
Preparaty zawierające ceramidy, cholesterol i wolne kwasy tłuszczowe mogą wspierać odtwarzanie macierzy lipidowej. Pomocne bywają także pantenol, beta-glukan, koloidalne płatki owsiane oraz odpowiednio tolerowany niacynamid. Należy czasowo odstawić peelingi, retinoidy, silne kwasy, szczoteczki i produkty zapachowe. Codzienna fotoprotekcja szerokopasmowa SPF 30-50 ogranicza dodatkowe uszkodzenie wywołane promieniowaniem UV.
W Ambasadzie Urody dostępne są procedury przeznaczone dla skóry suchej i odwodnionej: Intraceuticals Rejuvenate, także z boosterem antyoksydacyjnym lub kolagenowym; sonoforeza, sonoforeza kolagenowa oraz peeling kawitacyjny z sonoforezą; HydraFacial; Mikrodermabrazja Hydro i Regeneration; nawilżające BIO-zabiegi Selvert Thermal, w tym wariant maksymalnie nawilżający, dla skór suchych i z wyciągiem z białka ślimaka; jonoforeza z witaminą A; kuracja C Quel, kuracja peptydowa, Multiregeneracja skóry wrażliwej oraz zabieg nawilżająco-łagodzący Environ. Oferta obejmuje również infuzję tlenową, oksybrazję, INDIBA, endermologię twarzy, mezoterapię kwasem hialuronowym i redermalizację.
Dobór musi zależeć od aktualnego stanu skóry. Przy aktywnym pieczeniu, rumieniu lub złuszczaniu pierwszeństwo mają procedury łagodzące. HydraFacial, mikrodermabrazję, peeling kawitacyjny, GlykoPeel, LactiPeel i LacPamgel należy odroczyć do czasu odbudowy bariery. Mezoterapia poprawia nawodnienie skóry właściwej, ale nie zastępuje lipidów warstwy rogowej.
Bariera hydrolipidowa skóry - jak długo trwa odbudowa
Nie istnieje jeden uniwersalny czas odbudowy bariery. Po łagodnym, jednorazowym uszkodzeniu procesy naprawcze rozpoczynają się w ciągu godzin: zwiększa się synteza lipidów, wydzielanie ciałek lamelarnych i odnowa keratynocytów. Wyraźna poprawa komfortu może nastąpić po kilku dniach, lecz nie oznacza jeszcze całkowitego przywrócenia organizacji lipidów i odporności naskórka.
Orientacyjnie:
- niewielkie przesuszenie lub podrażnienie może ustąpić w ciągu kilku dni do około 2 tygodni;
- wyraźne uszkodzenie po nadmiernym złuszczaniu lub retinoidach często wymaga 2-6 tygodni;
- przy wyprysku, atopowym zapaleniu skóry, trądziku różowatym albo powtarzanej ekspozycji na czynnik drażniący zaburzenia mogą utrzymywać się miesiącami i nawracać.
Tempo regeneracji zależy od głębokości uszkodzenia, wieku, okolicy ciała, chorób współistniejących, wilgotności otoczenia oraz konsekwencji pielęgnacyjnej. Pełny cykl odnowy naskórka trwa przeciętnie kilka tygodni, ale nie powinien być traktowany jako dokładny „termin naprawy” bariery. O skutecznej odbudowie świadczy brak pieczenia i ściągnięcia, ustąpienie łuszczenia, dobra tolerancja podstawowych kosmetyków oraz stabilne nawodnienie skóry. Substancje aktywne należy przywracać pojedynczo, stopniowo i początkowo rzadziej. Brak poprawy po 2-4 tygodniach, nasilanie się zmian lub objawy infekcji są wskazaniem do oceny dermatologicznej.
