Przerost żwaczy
wróć do strony głównej
Przerost żwaczy, nazywany także hipertrofią mięśni żwaczy, oznacza zwiększenie ich objętości wskutek powiększenia włókien mięśniowych. Może występować obustronnie lub jednostronnie, zmieniając proporcje dolnej części twarzy, zwiększając szerokość okolicy kątów żuchwy i nadając twarzy bardziej kwadratowy zarys. Przerost nie zawsze jest chorobą. U części osób stanowi wariant anatomiczny, natomiast u innych rozwija się w następstwie długotrwałego przeciążenia układu żucia, na przykład podczas zaciskania zębów lub bruksizmu. Rozpoznanie powinno uwzględniać budowę żuchwy, stan uzębienia, funkcję stawów skroniowo-żuchwowych oraz ewentualne choroby tkanek miękkich. Leczenie dobiera się do przyczyny, nasilenia dolegliwości i oczekiwanego efektu funkcjonalnego lub estetycznego.
Przerost żwaczy - gdzie znajduje się mięsień żwacz
Mięsień żwacz, po łacinie musculus masseter, jest parzystym mięśniem położonym po obu stronach twarzy, w bocznej części policzka. Rozciąga się od łuku jarzmowego do bocznej powierzchni gałęzi i kąta żuchwy. Można go łatwo wyczuć, przykładając palce przed uchem i silnie zaciskając zęby. Podczas skurczu staje się twardy i wyraźnie uwypukla się nad kątem żuchwy.
Żwacz składa się z warstwy powierzchownej i głębokiej. Jego podstawową funkcją jest unoszenie żuchwy, czyli zamykanie ust i wytwarzanie siły potrzebnej do odgryzania oraz rozdrabniania pokarmu. Warstwa powierzchowna uczestniczy również w niewielkim wysuwaniu żuchwy. Mięsień jest unerwiony przez nerw żwaczowy, będący odgałęzieniem części żuchwowej nerwu trójdzielnego.
Żwacz działa wspólnie z:
- mięśniem skroniowym,
- mięśniem skrzydłowym przyśrodkowym,
- mięśniem skrzydłowym bocznym,
- mięśniami nadgnykowymi odpowiedzialnymi za opuszczanie żuchwy.
Objętość żwacza jest jednym z czynników kształtujących szerokość dolnego piętra twarzy, ale nie jedynym. Na wygląd tej okolicy wpływają również szerokość i ustawienie kątów żuchwy, grubość tkanki podskórnej, ślinianki przyuszne oraz napięcie pozostałych mięśni twarzy i szyi. Z tego powodu szeroka żuchwa nie zawsze oznacza przerost mięśniowy.
Przerost żwaczy - skąd się bierze
Przerost żwaczy powstaje najczęściej wskutek długotrwałego zwiększenia obciążenia mięśni. Powtarzające się skurcze prowadzą do adaptacyjnego powiększenia włókien mięśniowych, podobnie jak podczas treningu innych grup mięśniowych. Etiologia bywa jednak wieloczynnikowa, a u części pacjentów nie udaje się ustalić jednej dominującej przyczyny.
Do czynników związanych z przerostem żwaczy należą:
- bruksizm w czasie czuwania, obejmujący powtarzalny lub długotrwały kontakt zębów, usztywnianie albo wysuwanie żuchwy;
- bruksizm podczas snu, czyli rytmiczna lub nier YTMiczna aktywność mięśni żucia występująca w czasie snu;
- nawykowe zaciskanie zębów w odpowiedzi na stres, koncentrację lub wysiłek;
- jednostronne żucie, długotrwałe żucie gumy i inne powtarzalne obciążenia;
- uwarunkowania genetyczne oraz konstytucyjnie duża masa mięśni żucia;
- zaburzenia funkcjonalne narządu żucia, ból mięśniowo-powięziowy lub kompensacja nieprawidłowej funkcji po stronie przeciwnej;
- rzadziej miejscowe choroby mięśnia, zaburzenia neurologiczne albo stosowanie substancji zwiększających napięcie mięśniowe.
Bruksizmu nie należy utożsamiać wyłącznie ze zgrzytaniem zębami. Współczesne definicje obejmują także zaciskanie, usztywnianie oraz powtarzalne ruchy żuchwy. Nie u każdej osoby aktywność ta powoduje chorobę, jednak może stać się czynnikiem ryzyka bólu, starcia zębów, pękania uzupełnień protetycznych i przeciążenia mięśni.
Asymetryczny przerost może wynikać z preferowania jednej strony podczas żucia, braków zębowych albo różnic anatomicznych. Nowe, szybko powiększające się lub bolesne uwypuklenie wymaga natomiast diagnostyki, ponieważ nie powinno być automatycznie uznawane za łagodną hipertrofię.
Przerost żwaczy - jak go rozpoznać
Najbardziej charakterystycznym objawem jest poszerzenie dolnej części twarzy w okolicy kątów żuchwy. Zmiana może być symetryczna albo wyraźniejsza po jednej stronie. Podczas zaciskania zębów powiększony mięsień staje się twardy i bardziej wypukły. Sam przerost często pozostaje bezbolesny, lecz współistniejąca nadaktywność mięśni może powodować:
- zmęczenie, sztywność lub ból żuchwy;
- poranne napięcie mięśni twarzy;
- bóle skroni i napięciowe bóle głowy;
- ograniczenie albo dyskomfort podczas otwierania ust;
- starcie, pęknięcia lub nadwrażliwość zębów;
- odciski zębów na języku i przygryzanie błony śluzowej policzków;
- objawy dysfunkcji stawu skroniowo-żuchwowego.
Podstawą rozpoznania jest wywiad oraz badanie w spoczynku i podczas maksymalnego zaciskania zębów. Lekarz lub stomatolog ocenia symetrię twarzy, palpacyjnie bada mięśnie żucia, sprawdza zakres ruchów żuchwy, stan stawów skroniowo-żuchwowych, uzębienia i okluzji. Okluzja oznacza sposób kontaktowania się górnych i dolnych zębów.
Ultrasonografia pozwala bez promieniowania zmierzyć grubość żwacza w spoczynku i podczas skurczu oraz porównać obie strony. Wynik należy interpretować indywidualnie, ponieważ wymiary mięśnia zależą między innymi od płci, budowy twarzoczaszki i sposobu wykonania pomiaru. W przypadkach nietypowych wykorzystuje się rezonans magnetyczny lub tomografię komputerową. Badania te pomagają odróżnić przerost mięśniowy od zmian ślinianki przyusznej, guzów tkanek miękkich, zmian naczyniowych oraz nieprawidłowości kostnych.
Do objawów alarmowych należą szybkie narastanie asymetrii, guz obecny także przy rozluźnionym mięśniu, zaburzenia czucia, niedowład, gorączka, powiększenie węzłów chłonnych lub niewyjaśniona utrata masy ciała.
Przerost żwaczy - jak rozluźnić żwacze
Postępowanie powinno wynikać z rozpoznanej przyczyny. Doraźne rozluźnienie mięśnia nie zawsze prowadzi do trwałego zmniejszenia jego objętości. Przy bruksizmie i zaburzeniach skroniowo-żuchwowych stosuje się leczenie wielokierunkowe:
- Modyfikacja zachowań
Obejmuje ograniczenie żucia gumy i twardych pokarmów, utrzymywanie zębów bez kontaktu poza przełykaniem oraz rozpoznawanie sytuacji wywołujących zaciskanie. Pomocne bywają przypomnienia behawioralne, techniki relaksacyjne i higiena snu. - Fizjoterapia stomatologiczna
Może obejmować ćwiczenia koordynacji żuchwy, terapię manualną, pracę wewnątrzustną, reedukację napięcia mięśniowego oraz ocenę postawy szyi i obręczy barkowej. Ćwiczenia powinny zostać dobrane po badaniu, ponieważ agresywne rozciąganie może nasilać ból. - Leczenie stomatologiczne
Indywidualna szyna okluzyjna może chronić zęby i uzupełnienia protetyczne przed skutkami zaciskania. Nie u każdego pacjenta eliminuje jednak samą aktywność bruksistyczną. Nieuzasadnione, nieodwracalne korygowanie zgryzu nie powinno być rutynowym sposobem leczenia bruksizmu. - Toksyna botulinowa typu A
Ogranicza uwalnianie acetylocholiny w połączeniu nerwowo-mięśniowym, czasowo zmniejszając siłę skurczu żwacza. Może redukować napięcie i stopniowo zmniejszać objętość przeciążonego mięśnia.
W Ambasadzie Urody dostępne są zabiegi ukierunkowane na ograniczenie nadmiernej aktywności mięśni żucia oraz wspomaganie leczenia dolegliwości towarzyszących przerostowi żwaczy:
- Leczenie bruksizmu toksyną botulinową, protokół podstawowy - obejmuje podanie toksyny botulinowej do mięśni żwaczy w celu czasowego zmniejszenia ich nadmiernej aktywności. Osłabienie siły skurczu może ograniczać zaciskanie szczęk, zmniejszać dolegliwości napięciowe i stopniowo prowadzić do redukcji objętości mięśni.
- Leczenie bruksizmu toksyną botulinową, protokół rozszerzony - stosowane u pacjentów z bardziej rozległym wzorcem przeciążenia. W zależności od wyniku badania procedura może obejmować również mięśnie skroniowe oraz inne nadaktywne grupy mięśniowe związane z bólem głowy, napięciem karku lub zaburzeniami funkcji żuchwy.
- Terapia powięziowa twarzy - manualna praca z mięśniami i powięziami twarzy, żuchwy, szyi, karku oraz okolicy skroniowej. Jej celem jest zmniejszenie napięcia tkanek, poprawa ich ruchomości i ograniczenie dolegliwości związanych z przeciążeniem układu żucia.
- Masaż transbukalny mięśni żwaczy i policzkowych - terapia wykonywana zarówno od strony zewnętrznej, jak i wewnątrz jamy ustnej. Umożliwia bezpośrednią pracę z głębiej położonymi strukturami mięśniowo-powięziowymi. Dostępny jest wariant podstawowy, skoncentrowany na żwaczach i mięśniach policzkowych, oraz wariant rozszerzony, obejmujący pogłębioną terapię całej twarzy.
- Zoga Face Integration - szersza terapia manualna obejmująca twarz, czaszkę, szyję, kark i obręcz barkową. Może być rozważana u osób, u których napięciu żwaczy towarzyszą asymetria twarzy, ograniczenia powięziowe, nieprawidłowe obciążenia posturalne lub przewlekłe napięcie szyi.
- Facemodeling Master - wieloetapowa terapia estetyczno-funkcjonalna łącząca pracę mięśniową, powięziową i transbukalną, a w wybranych przypadkach także kinesiotaping. Może wspomagać zmniejszenie napięcia żuchwy i poprawę ruchomości tkanek.
- Japońskie masaże twarzy, w tym Kobido i Kobido 2.0 Hadado - mogą działać relaksacyjnie i zmniejszać uogólnione napięcie mięśni twarzy, jednak nie są metodami swoiście ukierunkowanymi na leczenie przerostu żwaczy.
Metody manualne mogą ograniczać odczuwane napięcie, ból i sztywność oraz wspierać prawidłową funkcję układu żucia. Nie powodują jednak tak przewidywalnego zmniejszenia objętości hipertroficznego mięśnia jak prawidłowo zakwalifikowane leczenie toksyną botulinową. Nie zastępują również diagnostyki stomatologicznej, leczenia bruksizmu, ochrony uzębienia ani terapii przyczyny przeciążenia.
Przerost żwaczy - po jakim czasie botoks w żwacze daje efekt
Określenie „botoks” jest potoczną nazwą leczenia preparatem toksyny botulinowej typu A. Efekt nie pojawia się natychmiast. Osłabienie nadmiernej aktywności mięśniowej może być odczuwalne po kilku dniach, natomiast pełniejszy efekt funkcjonalny zwykle ocenia się po około 2 tygodniach.
Zmiana kształtu dolnej części twarzy rozwija się wolniej, ponieważ wymaga stopniowego zmniejszenia grubości i objętości mięśnia:
- pierwsze różnice w zarysie twarzy mogą być widoczne po 3-4 tygodniach;
- wyraźniejsza redukcja uwypuklenia żwaczy występuje zazwyczaj po 8-12 tygodniach;
- w badaniach klinicznych największe zmniejszenie grubości mięśnia często rejestrowano około 12. tygodnia;
- efekt jest czasowy, a jego trwałość zależy od preparatu, dawki, anatomii, wyjściowej masy mięśnia i utrzymywania się parafunkcji.
Jednostki różnych preparatów toksyny botulinowej nie są równoważne, dlatego dawek nie należy bezpośrednio porównywać ani samodzielnie przeliczać. Zakres iniekcji powinien zostać dobrany po ocenie symetrii, siły zaciskania i przebiegu mięśnia. Celem nie jest całkowite wyłączenie żucia, lecz kontrolowane ograniczenie nadmiernej aktywności.
Możliwe działania niepożądane obejmują ból lub zasinienie w miejscu wkłucia, przejściowe osłabienie żucia, asymetrię, zmianę uśmiechu i kompensacyjne uwypuklenie części mięśnia. Przy wielokrotnych iniekcjach konieczna jest okresowa ponowna ocena wskazań. Dane dotyczące długoterminowego wpływu powtarzanego osłabiania mięśni żucia, w tym wpływu na kość żuchwy, pozostają ograniczone. Leczenie powinien wykonywać lekarz znający anatomię dolnego piętra twarzy.
