Świąd skóry
wróć do strony głównej
Świąd skóry (łac. pruritus) jest nieprzyjemnym odczuciem czuciowym wywołującym potrzebę drapania. Stanowi jeden z najczęstszych objawów zgłaszanych w dermatologii, jednak może towarzyszyć również licznym chorobom internistycznym, neurologicznym, endokrynologicznym oraz nowotworowym. Wbrew powszechnemu przekonaniu świąd nie jest chorobą samą w sobie, lecz objawem świadczącym o aktywacji wyspecjalizowanych zakończeń nerwowych w skórze lub zaburzeniach przewodzenia bodźców w układzie nerwowym. Może mieć charakter miejscowy lub uogólniony, przemijający albo przewlekły. Utrzymujący się świąd znacząco pogarsza jakość życia, zaburza sen, obniża koncentrację oraz zwiększa ryzyko wtórnych uszkodzeń skóry i nadkażeń.
Świąd skory - co to jest
Świąd jest złożonym zjawiskiem neuroimmunologicznym, w którego powstawaniu uczestniczą komórki skóry, układ odpornościowy oraz włókna nerwowe odpowiedzialne za przewodzenie bodźców czuciowych. Dawniej uważano, że świąd stanowi słabszą odmianę bólu. Obecnie wiadomo, że jest odrębnym rodzajem doznań, przekazywanym przez wyspecjalizowane włókna nerwowe typu C oraz liczne mediatory chemiczne.
Za wywołanie świądu odpowiadają między innymi:
- histamina,
- interleukiny (szczególnie IL-31),
- substancja P,
- proteazy,
- neuropeptydy,
- cytokiny zapalne,
- kwasy żółciowe,
- opioidy endogenne.
W zależności od mechanizmu powstawania wyróżnia się kilka typów świądu:
- świąd dermatologiczny – wynikający z chorób skóry,
- świąd ogólnoustrojowy – związany z chorobami narządów wewnętrznych,
- świąd neurologiczny – spowodowany uszkodzeniem układu nerwowego,
- świąd psychogenny – towarzyszący zaburzeniom psychicznym,
- świąd mieszany – będący efektem współistnienia kilku mechanizmów.
Za przewlekły uznaje się świąd utrzymujący się dłużej niż 6 tygodni.
Świąd skory - skąd się bierze
Powstawanie świądu jest wynikiem pobudzenia receptorów znajdujących się w naskórku i skórze właściwej. Impuls przewodzony jest włóknami nerwowymi do rdzenia kręgowego, następnie do wzgórza i kory mózgowej, gdzie dochodzi do świadomego odczuwania świądu.
Do pobudzenia receptorów dochodzi między innymi wskutek:
- stanu zapalnego skóry,
- uszkodzenia bariery naskórkowej,
- przesuszenia skóry,
- kontaktu z substancjami drażniącymi,
- reakcji alergicznych,
- zakażeń,
- zaburzeń metabolicznych,
- zmian hormonalnych,
- działania niektórych leków.
Istotnym mechanizmem jest również tzw. błędne koło świądu. Drapanie chwilowo zmniejsza nieprzyjemne odczucie, jednak jednocześnie uszkadza naskórek, nasila stan zapalny oraz uwalnianie mediatorów odpowiedzialnych za świąd. W efekcie dolegliwości stają się coraz silniejsze.
Na nasilenie objawów wpływają również:
- wysoka temperatura,
- gorące kąpiele,
- stres psychiczny,
- pocenie się,
- suche powietrze,
- noszenie drażniących tkanin, zwłaszcza wełny.
Świąd skory - przyczyny skórne a ogólnoustrojowe - jak je odróżnić
Najczęściej świąd wynika z chorób dermatologicznych, jednak u części pacjentów stanowi pierwszy objaw schorzeń narządów wewnętrznych. Rozróżnienie obu grup przyczyn ma kluczowe znaczenie diagnostyczne.
Najczęstsze przyczyny skórne
Do chorób przebiegających ze świądem należą przede wszystkim:
- atopowe zapalenie skóry,
- pokrzywka,
- wyprysk kontaktowy,
- łuszczyca,
- świerzb,
- łojotokowe zapalenie skóry,
- liszaj płaski,
- liszaj przewlekły prosty,
- choroby pęcherzowe,
- zakażenia grzybicze,
- ukąszenia owadów.
Charakterystyczną cechą jest obecność widocznych zmian skórnych, takich jak rumień, grudki, pęcherzyki, złuszczanie czy nadżerki.
Przyczyny ogólnoustrojowe
Świąd może być również objawem chorób narządów wewnętrznych, nawet jeśli skóra początkowo wygląda prawidłowo.
Najczęściej występuje w przebiegu:
- przewlekłej niewydolności nerek,
- cholestazy i chorób wątroby,
- niedokrwistości z niedoboru żelaza,
- czerwienicy prawdziwej,
- chłoniaków, zwłaszcza chłoniaka Hodgkina,
- chorób tarczycy,
- cukrzycy,
- zakażenia HIV,
- nowotworów złośliwych,
- ciąży (świąd ciężarnych),
- działań niepożądanych leków.
Na przyczynę ogólnoustrojową mogą wskazywać:
- brak wykwitów skórnych,
- świąd uogólniony,
- utrzymywanie się objawów mimo leczenia dermatologicznego,
- nocne nasilenie dolegliwości,
- współistnienie utraty masy ciała, gorączki, powiększonych węzłów chłonnych lub przewlekłego zmęczenia.
W takich przypadkach konieczna jest rozszerzona diagnostyka obejmująca badania laboratoryjne oraz ocenę funkcjonowania narządów wewnętrznych.
Świąd skory - kiedy wymaga pilnej diagnostyki
Choć większość przypadków świądu ma łagodny przebieg, niektóre sytuacje wymagają szybkiej konsultacji lekarskiej.
Pilnej diagnostyki wymaga świąd:
- utrzymujący się ponad 6 tygodni bez uchwytnej przyczyny,
- obejmujący całe ciało,
- pojawiający się bez zmian skórnych,
- nasilający się w godzinach nocnych,
- współistniejący z żółtaczką,
- połączony z niezamierzoną utratą masy ciała,
- towarzyszący gorączce lub nocnym potom,
- występujący z powiększeniem węzłów chłonnych,
- związany z dusznością lub obrzękiem twarzy,
- pojawiający się po zastosowaniu nowego leku.
Podstawowa diagnostyka przewlekłego świądu może obejmować:
- morfologię krwi,
- OB i CRP,
- stężenie glukozy,
- parametry czynności nerek,
- próby wątrobowe,
- bilirubinę,
- stężenie żelaza i ferrytyny,
- TSH oraz hormony tarczycy,
- badanie moczu,
- oznaczenie przeciwciał lub badań obrazowych w zależności od podejrzenia klinicznego.
Rozpoznanie przyczyny świądu często wymaga współpracy dermatologa z internistą, alergologiem, hepatologiem, nefrologiem lub hematologiem.
Świąd skory - jak łagodzić bez drapania
Skuteczne leczenie świądu polega przede wszystkim na usunięciu jego przyczyny. Niezależnie od rozpoznania duże znaczenie ma jednak odpowiednia pielęgnacja skóry oraz ograniczenie czynników nasilających objawy.
Najważniejsze zasady postępowania obejmują:
- codzienne stosowanie emolientów odbudowujących barierę hydrolipidową,
- krótkie kąpiele w letniej wodzie,
- używanie łagodnych preparatów myjących o fizjologicznym pH,
- unikanie przegrzewania organizmu,
- noszenie przewiewnej odzieży z bawełny,
- utrzymywanie odpowiedniej wilgotności powietrza,
- regularne skracanie paznokci.
Zamiast drapania pomocne bywają:
- chłodne okłady,
- delikatne uciskanie lub głaskanie swędzącego miejsca,
- schładzające preparaty zawierające mentol lub polidokanol,
- techniki redukcji stresu.
W zależności od przyczyny lekarz może zastosować leczenie farmakologiczne obejmujące:
- miejscowe glikokortykosteroidy,
- inhibitory kalcyneuryny,
- leki przeciwhistaminowe,
- preparaty immunomodulujące,
- leki wpływające na przewodzenie bodźców nerwowych,
- leczenie biologiczne w wybranych chorobach zapalnych skóry.
W przypadku przewlekłego świądu wynikającego z uszkodzenia bariery naskórkowej lub chorób zapalnych skóry zastosowanie znajdują także profesjonalne procedury dermatologiczne wspomagające regenerację skóry. W zależności od rozpoznania mogą obejmować zabiegi silnie nawilżające i odbudowujące barierę naskórkową, terapię światłem LED wspomagającą wyciszenie stanu zapalnego oraz indywidualnie dobrane peelingi medyczne wykonywane po opanowaniu ostrej fazy choroby. Zabiegi te stanowią uzupełnienie leczenia przyczynowego i powinny być kwalifikowane przez lekarza.
