Układ limfatyczny
wróć do strony głównej
Układ limfatyczny, nazywany także układem chłonnym, jest rozległą siecią naczyń, węzłów i narządów limfatycznych, która uczestniczy w utrzymaniu równowagi płynów, odpowiedzi immunologicznej oraz transporcie tłuszczów wchłanianych w jelicie. Krążąca w nim limfa, czyli chłonka, powstaje z płynu śródmiąższowego otaczającego komórki. Układ limfatyczny odbiera z tkanek nadmiar wody, białek i innych makrocząsteczek, a następnie odprowadza je do krwiobiegu żylnego. Nie jest jednak układem służącym do nieswoistego „usuwania toksyn”. Za neutralizowanie i wydalanie substancji szkodliwych odpowiadają przede wszystkim wątroba, nerki, płuca i przewód pokarmowy. Zaburzenie odpływu chłonki może prowadzić do obrzęku limfatycznego, przewlekłego stanu zapalnego oraz włóknienia tkanek.
Układ limfatyczny - co to jest
Układ limfatyczny stanowi jednokierunkowy system transportowy rozpoczynający się w przestrzeniach międzykomórkowych. W przeciwieństwie do układu krwionośnego nie tworzy zamkniętej pętli i nie ma centralnej pompy porównywalnej z sercem. Jego początkowe naczynia, czyli kapilary limfatyczne, mają ślepo zakończone światło i bardzo cienkie ściany zbudowane z pojedynczej warstwy komórek śródbłonka.
Gdy ciśnienie płynu śródmiąższowego wzrasta, zachodzące na siebie komórki śródbłonka rozchylają się jak mikroskopijne zastawki. Do wnętrza kapilar napływają wówczas płyn, białka, lipidy, komórki odpornościowe i inne składniki, które nie mogą zostać bezpośrednio wchłonięte przez naczynia krwionośne. Od chwili przedostania się do naczynia limfatycznego płyn ten nazywany jest chłonką.
Chłonka przepływa kolejno przez coraz większe naczynia oraz węzły chłonne. Ostatecznie wraca do krwi w okolicy połączeń żył szyjnych wewnętrznych z żyłami podobojczykowymi. Dzięki temu układ limfatyczny zapobiega narastaniu objętości płynu w tkankach i utracie białek osocza z krążenia.
Układ limfatyczny - z czego się składa
Do najważniejszych elementów układu limfatycznego należą:
- chłonka, czyli płyn zawierający wodę, elektrolity, białka, lipidy, limfocyty oraz komórki prezentujące antygen;
- kapilary limfatyczne, które pobierają płyn i makrocząsteczki z przestrzeni śródmiąższowej;
- naczynia zbiorcze, wyposażone w mięśniówkę gładką i zastawki zapobiegające cofaniu się chłonki;
- pnie i przewody limfatyczne, odprowadzające chłonkę z rozległych obszarów ciała;
- węzły chłonne, w których chłonka jest filtrowana i kontaktuje się z komórkami układu odpornościowego;
- narządy limfatyczne, przede wszystkim szpik kostny, grasica, śledziona i migdałki;
- tkanka limfatyczna związana z błonami śluzowymi, określana skrótem MALT, obecna między innymi w przewodzie pokarmowym i drogach oddechowych.
Największym naczyniem jest przewód piersiowy, który odprowadza chłonkę z obu kończyn dolnych, jamy brzusznej, lewej połowy klatki piersiowej, lewej kończyny górnej oraz lewej strony głowy i szyi. Mniejszy prawy przewód limfatyczny obsługuje prawy górny kwadrant ciała.
Szczególną częścią układu są naczynia mleczowe kosmków jelitowych. Wchłaniają one długołańcuchowe kwasy tłuszczowe i witaminy rozpuszczalne w tłuszczach, transportowane w postaci chylomikronów.
Układ limfatyczny - za co odpowiada
Układ limfatyczny pełni trzy podstawowe, wzajemnie powiązane funkcje.
- Utrzymuje homeostazę płynów i białek. Odbiera nadmiar płynu powstający w wyniku filtracji osocza przez ściany naczyń włosowatych. Niewydolność tego mechanizmu powoduje gromadzenie płynu bogatobiałkowego, aktywację przewlekłego zapalenia, rozrost tkanki tłuszczowej i postępujące włóknienie.
- Uczestniczy w odporności. Naczynia limfatyczne transportują antygeny oraz komórki prezentujące antygen do węzłów chłonnych. W węzłach dochodzi do kontaktu z limfocytami B i T, namnażania odpowiednich klonów komórek oraz uruchamiania swoistej odpowiedzi immunologicznej. Powiększenie węzła chłonnego może więc towarzyszyć infekcji, ale także chorobom autoimmunologicznym lub nowotworowym.
- Transportuje lipidy jelitowe. Tłuszcze pokarmowe wchłonięte w jelicie cienkim docierają drogą limfatyczną do krążenia żylnego.
Układ chłonny uczestniczy również w regulacji stanu zapalnego, gojeniu, przebudowie tkanek i transporcie komórek. Naczynia limfatyczne mogą jednak stanowić drogę szerzenia się komórek nowotworowych, dlatego ocena regionalnych węzłów chłonnych jest ważnym elementem diagnostyki onkologicznej.
Układ limfatyczny - jak działa bez pompy, którą jest serce
Przepływ chłonki jest możliwy dzięki współdziałaniu pompy wewnętrznej i mechanizmów zewnętrznych. Naczynia zbiorcze są podzielone zastawkami na krótkie jednostki czynnościowe nazywane limfangionami. Mięśnie gładkie ich ścian kurczą się spontanicznie i rytmicznie. Skurcz jednego segmentu zwiększa ciśnienie, zamyka zastawkę położoną obwodowo i przesuwa chłonkę przez zastawkę położoną bliżej serca.
Transport wspomagają także:
- naprzemienne kurczenie i rozluźnianie mięśni szkieletowych;
- ruchy stawów oraz zmiany napięcia powięzi;
- wahania ciśnienia w klatce piersiowej i jamie brzusznej podczas oddychania;
- pulsowanie sąsiadujących tętnic;
- perystaltyka jelit;
- zmiany ciśnienia śródmiąższowego podczas ruchu;
- ucisk wywierany z zewnątrz, na przykład przez prawidłowo dobraną kompresjoterapię.
Zastawki utrzymują kierunek przepływu mimo niewielkich wartości ciśnienia. Znaczenie poszczególnych mechanizmów różni się zależnie od obszaru ciała, pozycji oraz aktywności. Twierdzenie, że limfa przemieszcza się wyłącznie podczas ruchu, jest zatem nieprawidłowe. Naczynia zbiorcze mają własną aktywność skurczową, natomiast ruch, oddech i ucisk mogą istotnie zwiększać transport chłonki.
Układ limfatyczny - jak go pobudzić
U zdrowej osoby układ limfatyczny nie wymaga okresowego „oczyszczania”. Najbardziej fizjologicznym sposobem wspierania przepływu chłonki jest regularna aktywność ruchowa. Praca mięśni łydek, ud, obręczy barkowej i przepony zmienia ciśnienie w tkankach, wspomagając zewnętrzną pompę limfatyczną.
Pomocne są przede wszystkim:
- marsz, pływanie, jazda na rowerze i spokojny trening aerobowy;
- ćwiczenia oporowe dobrane do możliwości organizmu;
- ruchy zgięcia i wyprostu stóp podczas długiego siedzenia;
- przerwy na ruch co 30–60 minut;
- ćwiczenia oddechowe angażujące przeponę;
- stopniowe zwiększanie aktywności zamiast nagłych, przeciążających treningów.
W obrzęku limfatycznym postępowaniem pierwszego wyboru jest kompleksowa terapia przeciwobrzękowa. Obejmuje ona pielęgnację skóry, ćwiczenia, kompresjoterapię oraz, zależnie od wskazań, manualny drenaż limfatyczny. Sam masaż nie zastępuje właściwie dobranych wyrobów uciskowych ani diagnostyki przyczyny obrzęku.
Nie ma wiarygodnych dowodów, że herbaty „detoksykujące”, głodówki, suplementy lub bardzo duże ilości wody oczyszczają układ limfatyczny. Nadmierne nawodnienie może być niebezpieczne, zwłaszcza w chorobach serca lub nerek.
Układ limfatyczny - jak o niego dbać na co dzień
Podstawą profilaktyki jest regularny ruch, prawidłowa masa ciała, ochrona skóry i leczenie chorób sprzyjających obrzękom. Otyłość może pogarszać czynność naczyń limfatycznych, natomiast urazy skóry u osoby z obrzękiem zwiększają ryzyko zakażeń. Wskazane jest delikatne mycie i nawilżanie skóry, staranne leczenie skaleczeń oraz unikanie długotrwałego bezruchu i uciskającej odzieży.
Nagły jednostronny obrzęk, ból, zaczerwienienie, duszność, gorączka albo szybko powiększające się węzły chłonne wymagają oceny lekarskiej. Przed rozpoczęciem zabiegów drenujących należy wykluczyć między innymi zakrzepicę, ostre zakażenie, niewyrównaną niewydolność serca oraz inne przyczyny obrzęku.
W Ambasadzie Urody dostępne są następujące metody związane ze wspomaganiem odpływu płynów i redukcją obrzęków:
- manualny drenaż limfatyczny i masaże przeciwobrzękowe ciała, wykorzystujące delikatne, kierunkowe techniki pracy na tkankach;
- presoterapia, czyli sekwencyjny ucisk pneumatyczny kończyn lub tułowia;
- Endermologia LPG, wykorzystująca kontrolowany masaż mechaniczno-podciśnieniowy;
- Icoone Med, oparta na frakcjonowanej mikrostymulacji podciśnieniowej tkanki łącznej;
- BodyMix RF – zabieg łączący masaż podciśnieniowy, radiofrekwencję, fotostymulację i krioterapię, który wspomaga mikrokrążenie i odpływ chłonki oraz pomaga zmniejszać obrzęki i uczucie ciężkości nóg.
- INDIBA na ciało, wykorzystująca radiofrekwencję w protokołach wspierających mikrokrążenie i regenerację tkanek;
- masaże twarzy o działaniu drenującym, w tym masaże ujędrniające, lecznicze oraz techniki Kobido 2.0/Hadado, stosowane między innymi przy skłonności do miejscowej opuchlizny;
- kinesiotaping estetyczny twarzy, który może być elementem wspomagającym terapię obrzęku po odpowiedniej kwalifikacji.
Metody te nie są równoważne z leczeniem rozpoznanego obrzęku limfatycznego i nie powinny być przedstawiane jako sposób leczenia całego układu odpornościowego. Dobór zabiegu zależy od przyczyny obrzęku, stanu naczyń, chorób współistniejących i przebytych operacji. W przypadku utrwalonego obrzęku konieczna jest konsultacja lekarska lub fizjoterapeutyczna oraz indywidualny plan terapii.
