Atrofia pochwy

Atrofia pochwy (zwana również zespołem urogenitalnym menopauzy, GSM – genitourinary syndrome of menopause) to przewlekły stan wynikający z niedoboru estrogenów, prowadzący do stopniowego ścieńczenia, suchości i utraty elastyczności nabłonka pochwy oraz tkanek sromu i dolnych dróg moczowych. Zjawisko to dotyczy przede wszystkim kobiet w okresie menopauzy i po menopauzie, jednak może występować także w innych sytuacjach hipoestrogenizmu. Zmiany mają charakter postępujący i wpływają zarówno na komfort życia codziennego, jak i funkcje seksualne oraz układ moczowy. Atrofia pochwy stanowi istotny problem kliniczny, często niedodiagnozowany, mimo wysokiej częstości występowania.

Atrofia pochwy – czym jest

Atrofia pochwy to proces degeneracyjny obejmujący błonę śluzową pochwy oraz przylegające struktury anatomiczne, związany bezpośrednio z obniżeniem poziomu estrogenów. Estrogeny odpowiadają za utrzymanie prawidłowej grubości nabłonka wielowarstwowego płaskiego, jego ukrwienia, nawilżenia oraz obecności glikogenu, który warunkuje prawidłową mikroflorę bakteryjną (dominację pałeczek kwasu mlekowego Lactobacillus).

W przebiegu atrofii dochodzi do:

ścieńczenia nabłonka pochwy,
zmniejszenia liczby komórek powierzchownych,
spadku produkcji śluzu,
wzrostu pH pochwy (utrata kwaśnego środowiska),
zmniejszenia elastyczności i ukrwienia tkanek.

Konsekwencją tych zmian jest zwiększona podatność na mikrourazy, infekcje oraz przewlekły stan zapalny. Proces obejmuje nie tylko pochwę, ale również srom, cewkę moczową i pęcherz, co tłumaczy współistnienie objawów urogenitalnych.

Atrofia pochwy – przyczyny

Główną przyczyną atrofii pochwy jest niedobór estrogenów, jednak jego etiologia może być zróżnicowana. Najczęściej stan ten rozwija się w okresie menopauzy, kiedy dochodzi do fizjologicznego wygaszenia funkcji jajników.

Do najważniejszych przyczyn należą:

menopauza naturalna – najczęstsza przyczyna, związana z wiekiem,
menopauza indukowana (jatrogennie), np. po:
- usunięciu jajników (owariektomia),
- chemioterapii lub radioterapii,
okres laktacji – przejściowy spadek estrogenów,
stosowanie leków antyestrogenowych, np. w terapii raka piersi,
zaburzenia hormonalne (np. niewydolność jajników),
przewlekły stres i niedożywienie – wpływ na oś podwzgórze–przysadka–jajnik.

Istotnym czynnikiem nasilającym objawy jest także brak aktywności seksualnej, który sprzyja zmniejszeniu ukrwienia i elastyczności tkanek. Dodatkowo czynniki mechaniczne, takie jak urazy okołoporodowe czy przewlekłe stany zapalne, mogą przyspieszać procesy atroficzne.

Atrofia pochwy – objawy

Objawy atrofii pochwy mają charakter przewlekły i postępujący, a ich nasilenie może znacząco obniżać jakość życia. W praktyce klinicznej wyróżnia się objawy miejscowe (pochwowe i sromowe) oraz objawy ze strony układu moczowego.

Najczęstsze objawy to:

Objawy pochwowe i sromowe:

suchość pochwy,
uczucie pieczenia i świądu,
dyskomfort lub ból podczas stosunku (dyspareunia),
krwawienia kontaktowe (np. po stosunku),
zwiększona podatność na podrażnienia.

Objawy urologiczne:

częstomocz,
naglące parcie na mocz,
nawracające zakażenia układu moczowego,
dyskomfort podczas mikcji.

Na poziomie histologicznym obserwuje się zanik warstwy powierzchownej nabłonka, spadek liczby włókien kolagenowych i elastynowych oraz pogorszenie mikrokrążenia. W efekcie dochodzi do utraty sprężystości i zdolności regeneracyjnych tkanek.

Atrofia pochwy – kiedy do specjalisty

Konsultacja specjalistyczna (ginekologiczna lub uroginekologiczna) jest wskazana w każdym przypadku utrzymujących się objawów sugerujących atrofię pochwy, szczególnie jeśli wpływają one na codzienne funkcjonowanie lub życie seksualne.

Do kluczowych wskazań należą:

przewlekła suchość i dyskomfort pochwy,
ból podczas współżycia,
nawracające infekcje intymne lub dróg moczowych,
krwawienia kontaktowe,
objawy ze strony dolnych dróg moczowych bez uchwytnej przyczyny infekcyjnej.

Diagnostyka obejmuje badanie ginekologiczne, ocenę pH pochwy oraz – w uzasadnionych przypadkach – badania cytologiczne lub mikrobiologiczne.

Współczesne podejście terapeutyczne ma charakter wielokierunkowy i obejmuje:

terapię hormonalną miejscową (estrogeny dopochwowe),
preparaty nawilżające i regenerujące,
fizjoterapię uroginekologiczną,
nowoczesne metody stymulacji tkanek, takie jak:
- laseroterapia frakcyjna,
- radiofrekwencja mikroigłowa.

Metody te prowadzą do poprawy trofiki tkanek, zwiększenia ich ukrwienia i elastyczności oraz odbudowy nabłonka. Wczesne wdrożenie leczenia pozwala zahamować progresję zmian i znacząco poprawić komfort życia pacjentki.