Eksposom skóry
wróć do strony głównej
Eksposom skóry oznacza całokształt czynników środowiskowych, związanych ze stylem życia i procesami wewnętrznymi, na które człowiek jest narażony od życia płodowego aż do śmierci, wraz z biologiczną odpowiedzią organizmu na te oddziaływania. Pojęcie to uzupełnia informację zawartą w genomie, ponieważ sam zapis genetyczny nie wyjaśnia, dlaczego skóra osób o podobnych predyspozycjach starzeje się w różnym tempie. Eksposom obejmuje między innymi promieniowanie słoneczne, zanieczyszczenia powietrza, klimat, dym tytoniowy, sposób odżywiania, sen, stres oraz stosowane kosmetyki i leki. Czynniki te nie działają niezależnie. Mogą się wzajemnie nasilać, prowadząc do stresu oksydacyjnego, przewlekłego stanu zapalnego, zaburzeń bariery naskórkowej, uszkodzeń DNA i przyspieszonej degradacji macierzy pozakomórkowej skóry.
Eksposom skóry - co to jest
Termin „eksposom” został wprowadzony w epidemiologii środowiskowej jako odpowiednik genomu, obejmujący pełne spektrum ekspozycji oraz wywoływanych przez nie reakcji biologicznych. W dermatologii pojęcie to odnosi się do wszystkich czynników, które mogą wpływać na budowę, funkcjonowanie, odporność i proces starzenia skóry.
Eksposom skóry ma charakter:
- kumulacyjny, ponieważ skutki wielu ekspozycji narastają przez lata;
- dynamiczny, gdyż rodzaj i intensywność oddziaływań zmieniają się w ciągu życia;
- indywidualny, ponieważ ta sama ekspozycja może wywołać różną odpowiedź zależnie od fototypu, wieku, płci, genów i stanu zdrowia;
- interaktywny, gdyż poszczególne czynniki mogą działać addytywnie lub synergistycznie;
- częściowo modyfikowalny, co odróżnia go od odziedziczonej sekwencji DNA.
W badaniach wyróżnia się trzy powiązane obszary eksposomu:
- Ogólne środowisko zewnętrzne, obejmujące klimat, urbanizację, status społeczno-ekonomiczny i warunki zamieszkania.
- Specyficzne ekspozycje zewnętrzne, takie jak promieniowanie, pyły zawieszone, dym tytoniowy, dieta, kosmetyki, leki i czynniki zawodowe.
- Środowisko wewnętrzne, czyli metabolizm, gospodarkę hormonalną, mikrobiom, stan zapalny, stres oksydacyjny i odpowiedź immunologiczną.
Skóra jest szczególnie użytecznym narządem do badania eksposomu, ponieważ pozostaje bezpośrednią granicą między organizmem a środowiskiem. Jednocześnie reaguje na procesy zachodzące wewnątrz organizmu. Z tego względu jej stan odzwierciedla zarówno ekspozycje zewnętrzne, jak i zdrowie metaboliczne, hormonalne oraz immunologiczne.
Eksposom skóry - jakie czynniki obejmuje
Najważniejszym rozpoznanym elementem eksposomu starzenia skóry jest promieniowanie słoneczne. UVB wywołuje bezpośrednie fotochemiczne uszkodzenia DNA, w tym powstawanie dimerów pirymidynowych. UVA przenika głębiej i w dużej mierze działa poprzez reaktywne formy tlenu. Promieniowanie widzialne, zwłaszcza wysokoenergetyczne światło niebiesko-fioletowe, może nasilać długotrwałą pigmentację, szczególnie u osób z ciemniejszym fototypem. Promieniowanie podczerwone może natomiast uczestniczyć w generowaniu stresu oksydacyjnego i aktywacji metaloproteinaz macierzy.
Do pozostałych istotnych składowych eksposomu należą:
- zanieczyszczenia powietrza: pyły PM₂,₅ i PM₁₀, sadza, tlenki azotu, ozon oraz wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne;
- dym tytoniowy, będący źródłem wolnych rodników i substancji toksycznych, które uszkadzają fibroblasty, zaburzają mikrokrążenie i przyspieszają degradację kolagenu;
- czynniki klimatyczne: temperatura, wilgotność, wiatr, mróz oraz gwałtowne zmiany warunków środowiskowych;
- sposób żywienia, w tym nadmiar cukrów prostych sprzyjający nieenzymatycznej glikacji białek i powstawaniu końcowych produktów zaawansowanej glikacji, określanych jako AGE;
- alkohol, zwłaszcza spożywany nadmiernie, pośrednio pogarszający nawodnienie, sen, równowagę oksydacyjno-redukcyjną i kontrolę stanu zapalnego;
- niedobór oraz zaburzenia rytmu snu, mogące osłabiać regenerację bariery naskórkowej i zwiększać reaktywność osi stresowej;
- przewlekły stres psychiczny, oddziałujący przez kortyzol, neuropeptydy i mediatory zapalne;
- aktywność fizyczna lub jej brak, wpływające na metabolizm, mikrokrążenie i ogólnoustrojowy stan zapalny;
- kosmetyki, detergenty i czynniki zawodowe, które zależnie od składu, dawki i sposobu stosowania mogą wspierać barierę skórną albo działać drażniąco i uczulająco;
- leki i hormony, w tym terapie wpływające na pigmentację, wrażliwość na światło, wydzielanie łoju lub grubość skóry;
- mikrobiom skóry i jelit, pozostający w dwukierunkowej relacji z odpornością, metabolizmem i integralnością bariery naskórkowej.
Wspólnymi następstwami wielu ekspozycji są nadprodukcja reaktywnych form tlenu, aktywacja czynników transkrypcyjnych AP-1 i NF-κB oraz zwiększenie aktywności metaloproteinaz macierzy, między innymi MMP-1, MMP-3 i MMP-9. Enzymy te degradują kolagen i inne elementy macierzy pozakomórkowej. Towarzyszą temu uszkodzenia mitochondrialne, zmiany epigenetyczne, starzenie komórkowe, zaburzenia pigmentacji oraz przewlekły stan zapalny o małym nasileniu, nazywany inflammaging.
Eksposom skóry - jaki ma udział w starzeniu w porównaniu z genami
Starzenie skóry jest wynikiem nakładania się starzenia wewnątrzpochodnego i starzenia zewnątrzpochodnego. Pierwsze wynika z upływu czasu, predyspozycji genetycznych, zmian hormonalnych, skracania telomerów, dysfunkcji mitochondriów oraz stopniowego wyczerpywania zdolności regeneracyjnych komórek. Drugie jest konsekwencją działania eksposomu, przede wszystkim promieniowania słonecznego, dymu tytoniowego i zanieczyszczeń.
Nie istnieje jedna naukowo uzasadniona wartość procentowa określająca udział genów i środowiska w całym procesie starzenia skóry. Proporcje zależą od analizowanej cechy, wieku, fototypu, okolicy anatomicznej oraz historii ekspozycji. Popularne twierdzenie, że czynniki zewnętrzne odpowiadają za 80–90% starzenia skóry, jest zbyt dużym uproszczeniem i nie powinno być odnoszone do wszystkich cech skóry.
Badania bliźniąt pokazują, że:
- geny i środowisko mogą mieć zbliżony udział w kształtowaniu postrzeganego wieku, zmarszczek, plam barwnikowych i widocznych oznak fotouszkodzenia;
- około 40% zróżnicowania postrzeganego wieku w jednej z dużych populacji bliźniąt wiązało się z czynnikami niegenetycznymi;
- dziedziczność poszczególnych parametrów jest bardzo różna: dla indeksu melaniny oszacowano ją na około 44%, dla wydzielania łoju na około 21%, a dla nawilżenia skóry na około 11–13%;
- palenie tytoniu, intensywna ekspozycja słoneczna i niestosowanie fotoprotekcji mogą powodować wyraźne różnice wyglądu nawet u bliźniąt jednojajowych.
Geny określają między innymi fototyp, właściwości pigmentacji, budowę tkanki łącznej i sprawność mechanizmów naprawy DNA. Eksposom wpływa natomiast na to, w jakim stopniu predyspozycje te zostaną ujawnione. Środowisko może również modyfikować ekspresję genów poprzez metylację DNA, modyfikacje histonów i regulację niekodujących RNA. Dlatego współczesny model starzenia skóry opiera się na interakcji genom–eksposom, a nie na prostym przeciwstawieniu genów środowisku.
Eksposom skóry - jak go ograniczyć
Eksposomu nie można całkowicie wyeliminować. Można jednak zmniejszyć ekspozycje o najlepiej udokumentowanym działaniu i wzmacniać zdolności ochronne skóry.
Podstawowe postępowanie obejmuje:
- codzienną fotoprotekcję o szerokim spektrum, odpowiednią ilość preparatu i ponowną aplikację podczas dłuższego przebywania na zewnątrz;
- ograniczenie ekspozycji w godzinach największego nasłonecznienia, korzystanie z odzieży, nakrycia głowy i cienia;
- całkowitą rezygnację z solarium;
- niepalenie tytoniu i unikanie biernej ekspozycji na dym;
- delikatne oczyszczanie skóry po kontakcie z zanieczyszczeniami, bez naruszania bariery naskórkowej;
- stosowanie preparatów odbudowujących barierę, zawierających między innymi ceramidy, cholesterol i fizjologiczne kwasy tłuszczowe;
- dietę opartą na warzywach, owocach, pełnoziarnistych produktach, wartościowych źródłach białka i nienasyconych kwasach tłuszczowych;
- ograniczenie nadmiaru cukrów prostych, alkoholu i żywności wysoko przetworzonej;
- regularny sen, aktywność fizyczną oraz leczenie przewlekłych chorób zapalnych i metabolicznych;
- konsultację dermatologiczną w przypadku nowych lub zmieniających się zmian barwnikowych, niegojących się nadżerek albo cech zaawansowanego fotouszkodzenia.
Retinoidy, witamina C i inne antyoksydanty stosowane miejscowo mogą wspierać profilaktykę lub redukcję części zmian, lecz nie zastępują ochrony przeciwsłonecznej. Dobór retinoidu powinien uwzględniać tolerancję skóry, przeciwwskazania i ryzyko podrażnienia.
Zabiegi dostępne w Ambasadzie Urody, które mogą być rozważane w celu ograniczenia widocznych następstw eksposomu, obejmują:
- laserowe odmładzanie ClearLift oraz lasery frakcyjne abalcyjne 2940 i CO₂, ukierunkowane na przebudowę skóry, poprawę jej struktury i redukcję wybranych oznak fotostarzenia;
- laserowe usuwanie przebarwień oraz terapie światłem stosowane w przypadku zmian barwnikowych i nierównomiernego kolorytu;
- peelingi chemiczne, wspomagające kontrolowaną odnowę naskórka i redukcję powierzchownych przebarwień;
- Dermapen 4.0 i mezoterapię mikroigłową, wykorzystujące kontrolowane mikronakłuwanie do indukcji procesów naprawczych;
- radiofrekwencję mikroigłową, której działanie termiczne pobudza przebudowę kolagenu i poprawę napięcia skóry;
- HIFU, oddziałujące skoncentrowanymi ultradźwiękami na głębiej położone struktury podporowe;
- mezoterapię igłową i procedury biorewitalizujące, wspierające nawodnienie oraz poprawę jakości skóry;
- osocze bogatopłytkowe PRP, koncentrat czynników wzrostu CGF i terapie autologiczne, stosowane w celu pobudzenia procesów regeneracyjnych;
- stymulatory tkankowe, takie jak Juvelook, Profhilo, polinukleotydy, kwas polimlekowy, preparaty aminokwasowe, Karisma oraz profiloplastyka skóry, dobierane zależnie od dominującego problemu;
- toksynę botulinową i wypełniacze, które mogą korygować określone zmarszczki lub ubytki objętości, ale nie usuwają biologicznych przyczyn starzenia związanego z eksposomem.
Zabiegi te redukują wybrane następstwa wcześniejszych uszkodzeń, lecz nie „usuwają eksposomu” i nie zastępują profilaktyki. Procedura powinna zostać dobrana po ocenie fototypu, rodzaju zmian, aktywnych chorób skóry, przyjmowanych leków i ryzyka pozapalnych zaburzeń pigmentacji. Szczególnej ostrożności wymagają osoby z melasmą, ciemniejszym fototypem oraz skłonnością do przebarwień.
