Fazy wzrostu włosa
wróć do strony głównej
Fazy wzrostu włosa to cykliczny, biologicznie zaprogramowany proces zachodzący w obrębie mieszka włosowego (folliculus pili), obejmujący naprzemienne okresy intensywnego wzrostu, regresji i spoczynku. Każdy mieszek funkcjonuje autonomicznie, dlatego włosy na skórze głowy znajdują się jednocześnie w różnych fazach cyklu. Prawidłowe proporcje pomiędzy fazą wzrostu (anagenem), przejściową (katagenem) i spoczynkową (telogenem) warunkują fizjologiczną gęstość owłosienia. Zaburzenia długości poszczególnych etapów prowadzą do nadmiernego wypadania włosów (effluvium) lub ich postępującej miniaturyzacji, charakterystycznej dla łysienia androgenowego. Zrozumienie biologii cyklu włosowego ma kluczowe znaczenie w diagnostyce trichologicznej i planowaniu terapii.
Fazy wzrostu włosa – opis
Cykl włosowy jest procesem dynamicznym, regulowanym przez czynniki genetyczne, hormonalne, immunologiczne oraz środowiskowe. Jego aktywność koncentruje się w obrębie tzw. brodawki skórnej (dermal papilla) – struktury mezenchymalnej stanowiącej centrum sygnałowe mieszka włosowego – oraz w obszarze komórek macierzystych zlokalizowanych w tzw. „bulge area”.
1. Anagen (faza wzrostu)
- trwa średnio 2–7 lat na skórze głowy,
- obejmuje 80–90% włosów,
- charakteryzuje się intensywnymi podziałami komórek macierzy włosa,
- dochodzi do aktywnej syntezy keratyny i melaniny,
- włos rośnie średnio 1–1,3 cm miesięcznie.
Długość anagenu determinuje maksymalną długość włosów. W łysieniu androgenowym dochodzi do progresywnego skracania anagenu, co skutkuje powstawaniem włosów coraz cieńszych i krótszych (miniaturyzacja).
2. Katagen (faza przejściowa)
- trwa około 2–3 tygodni,
- obejmuje 1–2% włosów,
- dochodzi do zahamowania proliferacji komórek macierzy,
- następuje apoptoza (programowana śmierć komórek),
- mieszek ulega obkurczeniu i oddzieleniu od brodawki skórnej.
Katagen jest etapem kontrolowanej regresji biologicznej, regulowanym m.in. przez czynniki z rodziny TGF-β.
3. Telogen (faza spoczynku)
- trwa średnio 2–4 miesiące,
- obejmuje 10–15% włosów,
- mieszek pozostaje w stanie względnej inaktywności metabolicznej,
- zakończeniem fazy jest wypadnięcie włosa (egzogen).
Fizjologicznie człowiek traci 50–100 włosów dziennie, co odpowiada naturalnemu przechodzeniu włosów do telogenu.
Regulacja biologiczna cyklu włosowego
Cykl włosowy jest kontrolowany przez złożoną sieć szlaków molekularnych. Kluczową rolę odgrywają:
- Szlak Wnt/β-katenina – inicjuje anagen i aktywuje komórki macierzyste mieszka.
- Sonic Hedgehog (Shh) – stymuluje proliferację komórek macierzy.
- BMP (Bone Morphogenetic Proteins) – utrzymują mieszek w stanie spoczynku.
- TGF-β – indukuje katagen.
- Androgeny (szczególnie DHT – dihydrotestosteron) – skracają anagen w okolicy czołowo-ciemieniowej u osób predysponowanych genetycznie.
Znaczenie ma również:
- mikrokrążenie skóry głowy,
- ekspresja czynników wzrostu (VEGF, IGF-1),
- stan zapalny o niskim nasileniu (microinflammation),
- stres oksydacyjny.
Zaburzenie równowagi pomiędzy sygnałami proliferacyjnymi i hamującymi prowadzi do patologicznego przesunięcia proporcji faz cyklu.
Zaburzenia faz wzrostu włosa
Łysienie telogenowe (telogen effluvium)
Występuje, gdy znaczna liczba mieszków przedwcześnie przechodzi z anagenu do telogenu. Przyczynami mogą być:
- silny stres psychiczny lub operacyjny,
- poród,
- infekcje,
- niedobór żelaza,
- zaburzenia hormonalne (np. choroby tarczycy),
- gwałtowna utrata masy ciała.
Charakterystyczne jest opóźnienie objawów – włosy zaczynają wypadać około 2–3 miesiące po czynniku wyzwalającym, co odpowiada długości fazy telogenu.
Łysienie androgenowe
Dochodzi do:
- skrócenia anagenu,
- wydłużenia okresu kenogenu (pusty mieszek),
- postępującej miniaturyzacji włosów terminalnych do postaci włosów meszkowych.
Proces jest zależny od wrażliwości receptorów androgenowych, a nie wyłącznie od poziomu testosteronu.
Łysienie plackowate
W mechanizmie autoimmunologicznym dochodzi do przerwania anagenu przez naciek zapalny wokół mieszka.
Znaczenie faz wzrostu włosa w terapii trychologicznej
Zrozumienie cyklu włosa ma bezpośrednie przełożenie kliniczne. Terapie działają wyłącznie na mieszki znajdujące się w fazie anagenu, dlatego:
- pierwsze efekty leczenia obserwuje się zwykle po 3–6 miesiącach,
- terapie wymagają systematyczności i długoterminowej kontroli,
- przerwanie leczenia powoduje powrót mieszków do wcześniejszego schematu cyklu.
W leczeniu stosuje się m.in.:
- minoksydyl – wydłuża anagen i poprawia mikrokrążenie,
- finasteryd/dutasteryd – hamują konwersję testosteronu do DHT,
- mezoterapię igłową z czynnikami wzrostu,
- osocze bogatopłytkowe (PRP),
- terapie stymulujące mikrokrążenie i metabolizm mieszków.
Skuteczność terapii zależy od:
- czasu trwania choroby,
- obecności miniaturyzacji,
- zachowanej żywotności komórek macierzystych.
W zaawansowanych stadiach, gdy dochodzi do włóknienia i trwałej utraty mieszka, terapia stymulacyjna nie przynosi efektu.
